X
تبلیغات
مجله زراعتی افغانستان - سمینار روش های کشت بدون خاک
 
مجله زراعتی افغانستان
 
 
توسعه زراعت تنها راه بیرون رفت از مشکلات امروز
 

به نام خدا

مقدمه                                                                                

بدون شك نام باغ‌هاي معلق در لست عجايب هفتگانه جهان را شنيده‌ايد، باغ‌هايي كه به صورت معلق در بابل قديم وجود داشته است. ماركوپولو هم در سفرنامه خود به جزيره هايي كه در برخي درياچه‌ها به صورت معلق حركت مي‌كردند ومملو از گل و نباتات  بودند اشاره كرده است اما به راستی چگونه ممکن است باغی معلق باشد و نباتات آن ریشه درخاک نداشته باشد.

امروزه به اين روش زراعت "هايدروپونيك" يا "زراعت بدون خاك" گفته مي‌شود كه در زمان‌هاي خيلي دور استفاده مي‌شد اما اكنون بعد از گذشت قرن ها دوباره ياد آن زنده شده است.

روش پرورش نباتات بدون خاك كه كشت آبي ناميده مي شود مدت هاست در فلسطين اشغالي مورد توجه قرار گرفته است ، در اين سرزمين به خاطر محدوديت منابع آب و خاك هاي زراعتي يافتن جايگزيني براي روش هاي زراعتي متداول مورد توجه است . طبق سنت مذهبي يهوديان در هر هفت سال يكبار زمين نياز به استراحت دارد فلذا در طول اين سال جوامع يهودي در فلسطين اشغالي بامشكل تأمين سبزيجات تازه روبه رو مي باشند . براي رفع اين مشكل آزمايش هاي عملي با روش كشت در سنگریزه در سال1952در كيبوتز هافتز-حيّم[1] شروع شد ، اگر چه اين روش در ابتدا به دلايل مذهبي معرفي گرديد ولي به زودي آشكار شد كه كشت آبي براي پرورش گل هاي زينتي و سبزيجات در شرايط خاص غالب در فلسطين اشغالي ممكن است اقتصادي باشد . در نقب[2]  ناحيه صحرايي فلسطين اشغالي ، زمين هاي زراعتي و آب شيرين كمياب است و آب در دسترس شور مي باشد . اين اميد وجود داشت كه روش كشت بدون خاك كه نياز به آب كمتري داشته و آب شور نيز مي تواند در آن مورد استفاده قرار بگيرد ، در توسعه منطقه موثر باشد .

توسعه روش هاي جديد و با صرفه اقتصادي به خصوص كشت در ريگ و پشم سنگ باعث گسترش كشت بدون خاك اقتصادي در بسياري از مناطق شده است . در حال حاضر بيش از 30فيصد بعضي از سبزيجات و گل هاي زينتي در فلسطين اشقالي با اين روش توليد مي شود . توسعه و شكوفايي مناطق بياباني درآينده اساسا‌ ً وابسته به روش هاي كشت بدون خاك خواهد بود .

 در مجموع در بسياري از كشورهاي جهان ، در مناطق خشك و در شرايط گل خانه اي شيشه اي حل مشكل نمكي بودن خاك سهم عمده اي درافزايش توليدات زراعتي خواهد داشت . ارتباط مستقيم با بسيار از مؤسسات زراعتي براي اجراي تحقيات و همچنين ارتباط با دهاقين و استفاده از تجارب آن ها ما را قادر خواهد ساخت تا با اين مشكل مقابله كنيم .

بستگی انسان به غذا طی قرون و اعصار از طریق خاک بوده است . خاک با تامین غذا امکان ادامه حیات و بقای وی را فراهم ساخته است . مهاجرتها ، جنگلهای قومي و دسته ای که در ارتباط و یا به خاطر دستیابی به سرزمینهای حاصلخیز صورت گرفته ودر راه آن انسانها جان خود را به مخاطره انداخته اند ، بهترین گواه این حقیقت و نشانه گویای از ارزش خاک برای انسان می باشد . خاك محلي براي استوار ماندن نبات و تكيه گاه آن است و همچنين محيطي مناسب براي رشد و فعاليت ريشه است. خاک مواد غذایی را از مواد معدنی و محتوی خود ، در اختیار نبات می گذارد و آب را ذخیره کرده برای استفاده نبات نگه می دارد و بالا خره چون منفذ و خلاء دارد ، ریشه در داخل آن پخش شده ، محیط عمل خود را گسترش می دهد و با مکانیزم خاصی تهویه نیز در محیط ریشه صورت می گیرد و بدین ترتیب تنفس ریشه ها ( جذب اکسیژن ) میسر می گردد . شناخت علمی جزئیات مسائل فوق نظیر انواع ، مقادیر و مکانیزم جذب مواد غذایی و نقش آب و بالاخره تنفس ریشه ها و غیره این امکان را فر اهم ساخت که تولید مواد گیاهی در لابراتوارها بدون استفاده مستقیم از خاک جامه عمل بپوشد . این شناخت نیز نظیر سایر دانشهای بشر از سیر تکاملی بر خوردار بوده و می باشد، به این ترتیب که ابتدا سبز شدن بذور در محیطهای مرطوب و بدون خاک مشاهده گردید و سپس در اواخر قرن نوزدهم با شناخت مواد غذایی زياد مصرف و بعدها نیاز به مواد کم مصرف و فراهم نمودن شرایط تهویه مناسب در محلولهای غذایی بطور مصنوعی دوره کامل تولید از مرحله سبز شدن تا مرحله ميوه دهي و مرگ از نظر علمی در حوالی سالهای 1930 ـ 1920  امکان پذیر اعلام گردید .

تعریف

واژه هايدروپونيك(Hydroponic) ازدوكلمه Hydro  به معناي آب و ponos به معناي كار گرفته شده است .كشت بدون خاك [3]يك واژه كلي است كه تمامي روش هايي را كه نباتات د رمحيطي غير از خاك كاشته مي‌ شوند شامل كشت آبي ، كشت درريگ ، كشت در سنگ ميده ، كشت هوايي [4]، كشت داخل تيوب [5] ‌، و غيره را در بر مي گيرد . كلمه هايدروپونيك [6]ابتدا درآمريكا استفاده مي شد و مترادف كشت بدون خاك است ، در حالي كه در آلمان  وانگلستان كشت در آب [7]  براي نامگذاري اين روش استفاده مي شود.

اصطلاح هایدروپونیک (Hydroponicum  ) اولین بار بوسیله Gericke(1929) پیشنهاد شد که او موفق گردیده بود در کالیفرنیا تولید نباتات را در معیار تجارتی بدون استفاده از خاک از رشد اولیه تا مرحله باردهی نشان بدهد . بعدها که این روش بصورت تجارتی تکامل یافت در کشورهای مختلف اسامی مختلفی گرفت .بطوری که امروز کلمات Hydroculture  و  Soilless culture  در ردیف Hydroponic culture  و کم وبیش از نظر اصولی به همان مفهوم به کار برده می شود . در دری کلمه کشت بدون خاک یا زراعت بدون خاک در سالهای اخیر بکار برده شده است.

تاريخچه

تاريخچه كشت آبي (كشت غذايي يا كشت بدون خاك نباتات) با تاريخچه علم فيزيالوژي نباتات درهم آميخته است در سال 1600 ميلادي جان وان هلمانت[8]  بلجيمي آزمايش ابتدايي را دنبال كرد و ادعا نمودكه نباتات تمام مواد مورد ضرورت خود را از آب به دست مي آورند . او يك قلمه 2 كيلو گرامي درخت بيد را در گلداني كه حاوي 80 كيلو گرام خاك خشك بود كاشت، اين گلدان براي محافظت از ورود گرد و خاك كاملاً پوشانيده شده بود . بعد از 5 سال كه به گلدان فقط آب باران داده شد قسمت بالايي نبات به 70 كيلو گرام رسيد وخاك خشك فقط 50 گرام وزن كم كرده بود كه به نظر هلمانت اين تفاوت معني دار نبود. البته نبات فقط در آب باران رشد نمي نمايد ،‌ امروزه ما مي دانيم نبات تعدادي عناصر غذايي را از خاك و كاربن داي اكسايد و اكسيژن را ازهوا جذب مي كند. در سال  1699 میلادی جان وود وارد [9]  انگليسي نباتات را در آبي كه به آن خاك اضافه شده بود كاشت و دريافت وقتي كه نبات در آبي كه حاوي خاك مرطوب است كشت شود رشد نسبتاٌخوبي دارد. در حدود صد سال بعد در فرانسه ، دي ساشور و بوسينگالت[10] نشان دادند كه نباتات حاوي كاربن ، هايدروجن ، اكسيژن و نايتروجن هستند . طي تحقيقات بعدي در سال های 1860 میلادی دانشمندان، عناصر مورد ضرورت نباتات را به  دو گروپ زياد مصرف و كم مصرف تقسيم كردند، آن ها نباتات را در درون محلول آبي شامل عناصرمورد ضرورت نبات كاشتند كه نبات كشت شده به رشد و نموي خود ادمه داد. بعد از كشف اين موضوع كه نباتات قادرند در محلول هاي غذايي شامل آب به علاوه عناصر غذايي رشد كنند ، روش كشت آبي به طور وسيعي براي شناسايي حد مطلوب عناصر غذايي مورد ضرورت نباتات مختلف مورد استفاده قرار گرفت. داکتر گریک استاد یکی از دانشگاه های کالیفرنیا در سال 1929 از روشي براي پرورش گياهان استفاده كرد كه تا پيش از آن در حد يك روش آزمايشگاهي بود. درطول قرن نوزدهم تعدادي از دانشمندان تحقيقات مهمي درباره ماهيت تغذيه نباتات انجام دادند. آزمايشهاي كلاسيك توسط برخي ازدانشمندان           گیاه شناس آلماني نظير ساكس و نوپ پي گرفته شده بود. ساكس در سال 1860 و نوپ در سالهاي 1861 تا 1865 به اولين مفاهيم در زمينه ضرورت های اساسي غذايي نباتات دست يافته بودند. فرمول کیمیاوی ابداع شده توسط اين دو دانشمند و ديگران بود كه بعدها نقش عمده اي در رفع محدوديتهاي پيش روي داكتر گريك در كشت هايدروپونيك ايفا كرد.

در فاصله سالهاي 1930 تا 1940 دانشمندان جاپانی، اروپايي و امريكاي شمالي به كسب دانش بيشتر در اين زمينه ترغيب شدند و دست به يكسري فعاليت گسترده زدند. ارتش ايالات متحده براي تهيه غذاي تازه اردوی سواره نظام خود در جنگ جهاني دوم كه در کمپ های غير حاصلخيز منطقه اقيانوس منجمد جنوبي مستقر بودند از كشت هايدروپونيك استفاده نمود بطوريكه درسال 1952 نزديك به هشت ميـليون پاوند سبزي و ميوه تازه ازطريق هايدروپونيك اردوی امريكا توليد نمود. در این مناطق از روش کشت در ریگ استفاده می شد. شركت هاي تجاري در زمينه كشت هايدروپونيك بعد از جنگ جهاني دوم در فلوريدا تاسيس شدند كه در زمينه پرورش میوه و سبزي و گلهاي زينتي فعاليت مي كردند. مساحت اين مزرعه 22 هكتار وبه صورت گلخانه بود.

گزارشات اخير نشان مي دهد كه در حال حاضر بيش از يك ميليون خانواده در امريكا داراي دستگاههاي كشت بدون خاك بوده كه از آن جهت توليد مصرف خانگي استفاده مي شود. فرانسه، كانادا، افريقاي جنوبي، هالند، جاپان، استراليا، و آلمان از جمله كشورهاي پيشرو در زمينه كشت هايدروپونيك مي باشند.

کشت آبی هم اکنون در شرایط مختلف اقلیمی و نقاط مختلف منجمله اروپا ،جاپان ،کانادا ، فلسطین اشغالی به خصوص در نواحی خشک ، سینگاپور ، هندوستان ، کویت و جزایر قناری که در شرایط حاره ای واقع شده اند رواج دارد.

صد سال پیش روش کشت آبی به عنوان ابزاری آزمایشی برای علم فیزیالوژی نباتی به حساب می آمد ولی در حال حاضر به روشی برای پرورش تجاری نباتات در نواحی که قبلا از این نظر بسیار نامطلوب بوده اند ، مبدل شده اند. بشر تلاش می کند که غذایی بیشتر و با کیفیت بهتری تولید کند ، این کار با تلاش برای تغییر محیط زنده صورت گرفته است، و به طور معمول با تغییر شرایط محیط رشد نبتات همراه بوده که خود شامل عملیات زراعتی مانند قلبه ، تهویه و مخلوط کردن خاک و اضافه کردن عناصر غذایی در شکل های عضوی یا کود های کیمیاوی و اعمال آبیاری وزهکشی به منظور ایجاد بهترین نسبت آب و هوا در خاک بوده است . بشر همچنین تلاش کرده است که در اقلیم های سرد شرایط حرارتی ، رطوبتی و حتی نور را برای نباتات تحت شرایط گلخانه ای بهبود بخشد که به آن صنعتی کردن رشد نباتات گفته می شود.


 

امکانات کاربرد

هنگامی که استفاده از روش کشت بدون خاک و تولید محصولات کشاورزی بدون استفاده از خاک مطرح می شود این سئوال ظاهراً بسیار ساده پیش می آید که وقتی میلیونها هکتار زمین مزروعی وجود دارد که قسمتی هم بلا استفاده مانده ، وقتی خاک به عنوان منبع مواد غذایی نباتات و محیط طبیعی رشد آنها به بشر ارزانی شده چرا به جای استفاده  از آن به دنبال روش تولید بدون استفاده از خاک برویم ؟

 پاسخ این سئوال در مواردی که جامعه مصرف کننده مثلاً‌سبزیجات تازه به دلایل صنعتی ، تجارتی ، نظامی ، توریستی و غیره در منطقه بدون خاک مزروعی مستقر شده و یا دسترسی به آب ارزان قیمت نداشته و مسائل حمل و غیره مطرح باشد نسبتاً آسان است.

هدف از چنین جوابی در حقیقت یک نوع توجیه اقتصادی برای استفاده از این تکنالوژی است .ولی سابقه کاربرد روش کشت و تکامل استفاده از آن از تولید محصولات در اتاقهای شیشه ای و گلخانه ها که خود عمری طولانی دارد ، سر چشمه گرفته است . با وجودی که در اکثر این اتاقها ی شیشه ای یا محیطهای بسته از خاک همچنان با عنوان محیط کشت نبات و محیط رشد ریشه ها استفاده می شود ، تولید کنندگان مربوطه با مشکلاتی سروکار دارند که استفاده از روش کشت بدون خاکHydroponics  در حقیقت برای حل پاره ای از این مشکلا ت پاسخ مناسبی است .

سیر تکاملی

از زمانی که Gericke در سال 1929 امکان کشت تعدادی از نباتات را بدون استفاده از خاک تا مرحله تکامل و باردهی آنان به ثبوت رساند تا امروز که در نقاط مختلف جهان تولید با روش هایدروپونیک به صورت تجارتی معمول گردیده ، فکر دانشمندان و متخصصین به تکامل این روش و رفع نواقص آن مشغول بوده است .

 دستگاه یا ظرفی که Gericke از آن استفاده کرد در حقیقت محفظه ای بود که به جای در آن یک ورق جالی قرار داشت . روی جالی بستر بذور و زیر آن مقداری فضای خالی و بعد از فضای خالی محلول غذایی در کف محفظه واقع می شد و امکان این بودکه سطح محلول غذایی را به طور دلخواه ثابت نگه داشت .

 نبات پس از سبز شدن در بستر بذر که از جنس سنگریزه یا ماده دیگری غیر  از خاک بود ریشه خود را از سوراخهای جالی عبور داده و ریشه پس از طی فضای خالی زیر جالی خود را به محلول غذایی می رساند . با پاش دادن آب یا محلول غذایی روی بستر بذر ، رطوبت برای رشد بذر و جلوگیری از خشک شدن آن قسمت ریشه که داخل محلول غذایی قرار نداشت ، تامین می گردید .

به علاوه با تبخیر مختصری که از سطح محلول غذایی و یا در اثر محلول پاشی از بالای جالی حاصل می شد فیصدی رطوبت فضای زیر جالی تا سطح محلول غذایی را بالا نگه داشته و از خشک شدن ریشه های واقع در این قسمت جلوگیری می گردید، ضمناً این ریشه ها حداکثر دسترسی به هوا را داشتند .

با این روش، Gericke تضاد مکانیزم آب و هوا را در محیط رشد ریشه به شکلی از بین برد اما این روش برای تولید تجارتی راه حل مناسبی ارائه نمی داد و چند نقص کلی و عمده داشت. یکی اینکه طبیعت این نباتات اقتضاء نمی کرد که ریشه آنها در هوا آویزان باشد بلکه بر عکس نیاز به اتکاء داشتند و دیگر مشکل اینکه در طوقه ریشه گیا هان حساس پوسیدگی ایجا د شد . ولی در هر حال با تلاش شبانه روزی دانشمندان و محققان ، امروز مطالعه و تحقیق و کسب تجربه در این زمینه به حدی توسعه یا فته و مورد توجه قرار گرفته است که آینده کار برد روش کشت بدون خاک  را خیلی روشن جلوه می دهد.

در حال حاضر تولید تجارتی محصولات با روش آبکشت در آمریکا ، جاپان، اروپا و هندوستان رو به افزایش بوده ودر سایر نقاط دنیا در حال پیشرفت است . بدون تردید کشور ما نیز دور از این تکنالوژی قرار نخواهد گرفت .


 

 محاسن و معایب

محاسن و معایب روش کشت بدون خاک نسبت به روش کشت در خاک به ترتیب زیر خلاصه شده است:

1-           محلول غذایی متوازن و متعادل:کنترول دقیق تأمین عناصر غذایی نبات و بنابراین تنظیم رشد نبات به طور مداوم صورت می گیرد . به لحاظ اینکه محلول غذایی بر خلاف خاک کاملاً یکنواخت است ، نمونه برداری از آن بسیار آسان است و با آزمون محلول غذایی به طور متناوب ، عناصر غذایی کاهش یافته در محلول به آن اضافه می شود.

2-           نباتات رامی توان در نواحی که درحالت عادی پرورش نباتات در آن ها مشکل و یا غیر ممکن است مثل نواحی خشک با خاک نمکی یا کم عمق،کشت کرد. با این روش می توان در نواحی جدید تأسیسات لازم را بنا نمود وبا این تأسیسات محصولات جدیدی را تولید نمود.

3-          تهویه:  تهویۀ کافی می تواند با این روش حاصل شود . ریشه نباتات برای تنفس به هوا یا به تعبیر دقیق تر به اکسیژن نیاز دارد. محیط رشد متخلخل و آبیاری کنترول شده امکان مبادلۀ مطلوب هوا در محیط اطراف ریشه را میّسر می سازد و این موضوع برای دست یابی به عملکردهای بالا در روش کشت آبی ، حیاتی است. در محیط کشت آبی، تهویه محلول غذایی به یکی از طرق : 1- تهویه مدوام مایع(محلول غذایی)، 2- پمپاژ هوا داخل مایع ، 3-گردش مداوم محلول غذایی تهویه شده . ولی با وجود همه این روش ها امکان رسید به تهویۀ مطلوب وجود ندارد.

4-          مصرف آب : کاهش قابل ملاحظه ای در مصرف آب نسبت به روش معمول در کشت بدون خاک برای تولید مثدار معینی محصول اغلب به عنوان عاملی برای سازگاری این روش در نواحی خشک به حساب می آید . مقدار آب مصرفی در واحد وزن محصول تولید شده در شرایط گرم و خشک کمتر از روش متداول کشت خاکی است زیرا در روش کشت بدون خاک تبخیر از سطح خاک ونفوذ به اعماق کمتر است.

5-          جلوگیری از امراض ریشه : ضد عفونی مواد بستر و ظروف در این روش ساده و کم هزینه است و کشت نبات 24 بعد از ضدعفونی صورت می گیرد . با استفاده از آبیاری سطحی ، و اجتناب از استفاده مجدد محلول غذایی شیوع امراض ریشه تا حد زیادی کاهش می یابد .

6-          آب شور: به خاطر اینکه محلول غذایی می تواند سازگار شده ، به طور مداوم تعویض شود، می توان ازآب های حاوی مقادیر زیادی نمک نیز استفاده نمود.

7-          محصول : دست یابی به عملکردهای بالا در روش کشت آبی راحت تر از روش های دیگر است ، زیرا به راحتی می توان به محیطی مناسب برای رشد ریشه و شرایط نغذیه ای مناسب دست یافت. برای برخی از محصولات، کشت متراکم امکان پذیر تر است که باعث تولید محصول بیشتری در واحد سطح می شود.

8-          زحمت : الف) سرمایه گذاری : عامل بسیار مهمی که درکشت بدون خاک باید به آن توجه شود هزینه بالای احداث تأسیسات در این روش می باشد . دقت زیاد د راحداث تأسیسات  سیستم اتوماتیک ، کارایی آن را بالا می برد . ب) دانش مورد نیاز : برای استفاده موفق از روش کشت بدون خاک ، فرد باید دارای آگاهی نسبی از اصول فیزیالوژی نباتی و خصوصیات نبات کاشته شده باشد .

9-          ریشه ها و ریشه های فرعی: سطح کلی ریشه ها کاهش یافته و عمق ریشه بین 18 تا 20 سانتی متر برای کشت آبی کافی و مناسب است در حالی که عمق ریشه در محیط خاکی باید بیشتر باشد . با وجود ریشه کمتر ، به خاطر اینکه اکثر ریشه ها فعال هستند ،مقاومت در مقابل عوامل امراض بیشتر خواهد بود.

 

 

 

 

معایب اصلی روش کشت بدون خاک عبارتند از :

الف ) سرمایه گذاری اولیه نسبتاً زیاد ، به خصوص در روش های کشت در سنگ میده و کشت آبی.

ب) مشکلات محیط زیست نظیر 1) آلودگی آب های زیرزمینی با محلول های غذایی استفاده شده                                                      2) دفع کامل ضایعات و مواد استفاده شده مانند پشم سنگ که به عنوان محیط رشد به کار می رود و دفع ضایعات آن مشکل است.


 

تفاوت کشت بدون خاک و کشت در خاک*

ن  

بدون خاک ((Soilless

در خاک((Soil

1. تعقیم ساحه کشت

وقت کوتاه ضرورت دارد .

به ضد عفونی کردن کیمیاوی ضرورت دارد .

به کارگر زیاد ضرورت دارد.

2. تغذیه نباتی

pH وتمام عناصر ضروری کنترول میشود، به آسانی تست شده وعلایم آن دیده میشود. تمام نباتات یکسان نمو کرده و عناصر کمتر ضرورت دارد.

مواد غذایی زیاد ضرورت دارد، زیادتر اوقات عناصر زیاد موجود بوده به اثر pH وساختمان خاک جذب کرده نمتواند

عیار نمودن خاک وامتحان کردن آن مشکل میباشد.

3.فاصله نبات

کشت نزدیک وفاصله کم امکان پذیر است.

وتعداد نباتات در فی واحد زیاد میباشد.

فاصله کشت محدود بوده و مطابق به مواد غذائی خاک میباشد.

4. کنترول گیاه هرزه

بدون کنترول گیاه هرزه

مشکلات زیاد گیاه هرزه

5.امراض

حشرات به آسانی کنترول میگردد.

بسیاری خاکها امراض دارند مثل نیماتود ,حشرات وهمچنان بعضی حیوانات که نباتات را متضرر میسازد تناوب زراعتی وتبدیل نمودن نباتات وغیره ضروری میباشد.

 

6. موثریت استفاده آب

یکمقدار آب برای یک هفته مورد استفاده قرار میگرد مشکلات اب  وجود ندارد دوباره دوران میکند وتحت کنترول قرار میگرد.

به آبیاری زیاد ضرورت دارد. در صورتی که آب کم باشد نبات ضایع میشود.

7.کود کیمیاوی

مقدار کم کود کیمیاوی ضرورت است. ویکسان توزیع میگردد وموثریت دارد.

کارگر زیاد ضرورت است تا کود کیمیاوی را پاش بدهد ویکسان توزیع نمیگردد. شستشوی زیاد میشود وموثریت کمتردارد.

8. کیفیت تولید

کیفیت بلند داشته شکل میوه یکسان میباشد وغلظت ویتامین (A) آن زیاد میباشد.

اکثر میوه ها نرم بوده به اثر کمبود  Ca,Kدر زمین کیفیت خوب ندارد وکیفیت خراب ذخیره را دارد.

9.ازنگاه صحتمندی

میوه زود پخته میشود وپاک میباشد به خاطری که پاک کشت شده است.

پخته شدن به تعویق می افتد.

 

 

نگرشی بر صنعت هايدروپونيك

 

 


 

پرورش نباتات هايدروپونيك از نيم قرن گذشته در عرصه جهاني افزايش يافته است و حتي برخي از كشورها به آن توجه بيشتري نموده اند.به عنوان مثال ايالات متحده با 150 ميليون نفر نفوس در سال 1950،  به ميزان 1.5 ميليون هكتار از اراضي آن تحت كشت محصولات زراعتي و باغي بود علي رغم روند افزايش نفوس به 204ميليون نفر در سال 1970بدليل گسترش كشت هايدروپونيك سطح تحت كشت اراضي را به 1.3 ميليون هكتار تقليل داد. به طوريكه سطح تحت كشت در سال 1990با بيش از 280  ميليون نفر به حدود يك ميليون هكتار رسيد.

سال

نفوس(میلیون نفر)

ساحه تحت کشت(میلیون هکتار)

1950

150

1.5

1970

204

1.3

1990

280

1

رابطۀ معکوس رشد نفوس و ساحه تحت کشت به ارتباط کشت بدون خاک در امریکا

این امر بیانگر اهمیت و ضرورت استفاده از کشت هایدروپونیک را آشکار می سازد.طبق بررسيهاي به عمل آمده در كشور هالند بيش از 50 فیصد توليد به روش كشت هايدروپونيك است و در زمينه كشت هايدروپونيك پيشرو مي باشد. مساحت گلخانه هاي هايدروپونيك از 3500 هكتار در سال 1987ميلادي به 10000هكتار در سال 2001 رسيده و 40000نفر در 10000هكتار مساحت تحت پوشش گلخانه هايدروپونيك مشغول به كار مي باشند. در حال حاضر تقريبا تمامي گلخانه هاي هالند از نوع هايدروپونيك مي باشد و پشم شيشه مهمترين بستر كشت مي باشد.

دراسپانيا 30000 هكتار مساحت تحت پوشش گلخانه بوده كه از اين مقدار حدود 12% مختص به كشت هايدروپونيك مي باشد و مساحت گلخانه هاي هايدروپونيك اسپانيا از 1000هكتار در سال 1987 به 4000هكتار در سال 2001 رسيده است كه پرليت و ریگ و پشم شيشه عمده ترين بسترهاي كشت مي باشند. دركانادا مساحت تحت كشت هايدروپونيك از 100 هكتار درسال 1987 به 2000هكتار در سال 2001 ميلادي رسيده است.

از بين بسترهاي كشت بيش از57% از پشم شيشه[11] در سطح جهاني استفاده مي گردد.كاربرد سيستمهاي كشت در NFT و كشت در مواد دانه بندي در برخي كشورها آغاز شده و با اهميت شمرده مي شود.

در حال حاضر با استفاده از روش کشت بدون خاک می توان در 33 متر مربع ،یک تن علوفه تازه تولید  کرد، در اين سيستم هر نوع بذري (جو ، گندم ، شبدر وجواری) در محيطي که دما ، رطوبت و نور به طور کاملاً اتومات و از طريق يک سيستم برنامه ريزي شونده کنترل مي شود، پرورش داده مي شود. اين سيستم به کمک محلولهاي تغذيه اي و اعمال کنترل روي مقدار دفعات و کيفيت آبياري و در شرايط محيطي کاملاً کنترل شده قادر است طي يک پروسه توليد ، حدود 150 کيلو بذر ورودي به داخل سيستم و خروج روزانه يک تن خوراک تازه حیوانات فارم از آن به صورت مستمر را تضمين کند.

دستگاه کشت و توليد علوفه با مساحت 33 مترمربع است که تمامي تجهيزات براي کنترل دما ، نور و رطوبت به طور اتومات در آن تعبيه شده و روزانه مي توان يک تن علوفه برداشت کرد.

علوفه توليدي حاوي حدود 18 درصد پروتئين ، 34 درصد کلسيم ، 12 درصد ماده خشک با قابليت هضم 85 تا 95 فیصد ، داراي حداقل 3200 کيلو کالري انرژي متابوليک در هر کيلوگرام آن است. بعلاوه کاملا بهداشتي است و از بروز بسياري از امراض جلوگيري خواهد کرد، چون در محيطي بسته و کاملا کنترل شده پرورش مي يابد.در واقع 75 درصد جيره غذايي حیوانات را علوفه تازه و 25 درصد آن را کانسترت تشکيل مي دهد که حاصل آن 25 درصد افزايش شير و گوشت حیوانات خواهد بود.
انواع روش های کشت بدون خاک

سیستم های مختلف کشت بدون خاک بر اساس نوع محیط نگهدارندۀ[12]  نبات تقسیم بندی می شوند. در این مورد اندازه ذرات محیط نگهدارنده بیشتر یا کمتر از 3میلی متر و تأسیسات مورد نیاز دارای اهمیت می باشد.

1.  کشت آبی: نبات از محل بالای ریشه توسط مقوا ، پلاستیک ، چوب یا سیم نگهداشته می شود ریشه نبات به طور مداوم یا متناوب در محلول غذایی یا لایه ای نازک از آن غوطه ور می شود. این سیستم شامل کشت در تیوب ، روش لایه ای محلول غذایی[13](NFT) و کشت آبی شناور می باشد. در اکثر این سیستم های کشت محلول غذایی مجدداً مورد استفاده قرار می گیرد.

2.  کشت در ریگ: ریشه نباتات در داخل مواد جامد متخلخل و غیر متخلخل(ریگ ، پرلیت[14] ، پلاستیک ، پشم سنگ و یا هر ماده غیر عضوی دیگر)که دارای قطر کمتر از 3میلی متر باشند قرار می گیرد در این روش کشت از روش ابتدایی آبیاری سطحی استفاده می شود.

3.  کشت در سنگ میده: ریشه نباتات در ذرات جامد متخلخل یا غیر متخلخل (سنگ میده ، بازالت[15]،    سنگ خارا[16] ، گدازه های آتشفشانی ، و یا هر ماده غیر عضوی دیگر)که دارای قطر بزرگتر از سه میلی متر باشند قرار می گیرد.

4.  کشت در هوا: در این روش نباتات در محیطی که به طور مدوام یا متناوب به وسیله قطرات ریز محلول غذایی (میست یا ایرو سول [17]) اشباع شده است قرار می گیرد.

 

سایر محیط های رشد اختصاصی عبارتند از :

کشت در ورمی کولایت [18]: ریشه نباتات داخل ورمی کولایت که گاهی با سایر مواد معدنی مخلوط شده است پرورش      می یابد.

کشت در پشم سنگ[19]: ریشه نبتات داخل پشم سنگ یا سایر ترکیبات معدنی مشابه مانند پشم شیشه قرار می گیرد.

کشت آبی: تمامی روش ها یا سیستم های کشت بدون خاک ، که برای پرورش نباتات زینتی د رخانه ها یا ادارات مورد استفاده قرار می گیرد.

کشت در پلاستیک : ریشه نباتات داخل کیسه پلاستیکی قرار می گیرد.پرورش نباتات داخل مواد عضوی مانند پیت[20] ، کمپوست ، خاک اره و مخلوطی از مواد عضوی و معدنی صورت می گیرد .

سایر واژه های کشت بدون خاک که در منابع یافت می شوند شامل کشت در محیط کشت ، کشت در محیط های کشت بدون خاک، کشت در مواد بستره [21]، کشت داخل ذرات[22] و کشت کیمیاوی[23] می باشد.

 

طبقه بندی مهم دیگری بر اساس تفاوت های بین دو مشخصه زیر وجود دارد:

الف ) سیستم های باز : جایی که محلول غذایی دوباره مورد استفاده قرار نمی گیرد مثل کشت در پشم سنگ ، کشت در ریگ ، کشت کیسه ای و کشت در سنگ میده با آبیاری سطحی .

ب)سیستم های بسته:  در این روش محلول غذایی مجدداً مورد استفاده قرار می گیرد و محلول غذایی به طور مداوم در گردش است (نیاز به اضافه کردن آب و محلول غذایی به سیستم دارد) مثل تمام روش های کشت در آب ،NFT،کشت در هوا و کشت در سنگریزه با آبیاری زیرزمینی.


 

تشریح روش های کشت بدون خاک

کشت بدون خاک به تمامی رش های غیر متداول کشت گفته می شود . گرچه کشت آبی در اکثر منابع ذکر شده است ولی هر دو کلمه برای توصیف تمامی روش های کشت بدون خاک اطلاق می شود . در برخی کشور ها کشت آبی به روش های رایج کشت گیاهان در آب گفته می شود . ولی به خاطر اینکه در گذشته کشت آبی غیر اقتصادی بود و سرمایه گذاران ور شکست شده بودند این نام انعکاس نامطلوبی دشاته است و تولید کنندگان علاقه جندانی به استفاده از این روش ندارند در سایر کشورها کشت آبی به کشت های پیشرفته گفته می شود و برای محققان زراعت تازگی دارد . در حالیکه زراعت با روش بدون خاک برای آن ها مفهومی ندارد .

افراد غیر متخصص معمولاً تعصب خاصی به کشت بدون خاک دادند برای آن ها کشت آبی به معنای نیاز به مقادیر زیاد آب یا مقادیر اندکی آب می باشد و به معنای از دست دادن سرمایه و تولید حاصلات با طعم نا مطلوب می باشد .

 

 

 

در این بحث در مورد روش های کشت کنترول شده (روش هایی با قابلیت کنترول زیاد مثل کشت آبی و سیستم بسته محلول غذایی تا روش هایی ساده مانند مخلوط های عضوی و سیستم های باز) می پردازیم که پنج روش متداول و اقتصادی را عبارتند از :

1- کشت در ریگ - سیستم باز

2- سیستم کشت در پشم سنگ

3-       سیستم کشت در ریگ - سیستم بسته

4- NFT و روش کشت آبی

5- کشت در کیسه


 

کشت در ریگ – سیستم باز

به دو روش از ریگ برای محیط های کشت بدون خاک استفاده می شود ، یکی استفاده از کشت جعبه ای (محفظه ای ) چند ردیفه یا روش های مشابه و دیگری پخش ریگ در تمام کف گل خانه.

1-کشت جعبه ای (محفظه ای )با پوشش پلاستیکی

کشت ممکن است در جعبه هایی بالاتر از سطح زمین ساخته شده از چوب ، سمنت ، تخته های چوب و فایبر گلاس که روی پایه های سمنتی قرار گرفته اند صورت گیرد . تمامی جعبه ها به وسیله یک لایه پلی اتیلنی به ضخامت 0.15 الی 0.2 ملی متر از خاک تحتانی جدا می شوند . کف حعبه ها ممکن است شیبی ملایم  به اندازه 15 سانتی متر در هر 30 متر داشته باشند و بنابراین در صورت لزوم محیط رشد می تواند شسته شده و زهکشی شود ،  نل زهکشی 1.25 اینچ انتخاب می شود یا اینکه اندازه آن را بزرگتر می گیرند که از یک سر به انتهای دیگر در زیر جعبه ها کشیده شده است ، نل زهکشی  می تواند فلزی با قیر عایق بندی شده( PVC  [24]) یا هر نوع دیگر باشد.

عمق کشت به نوع ماده ای که برای محیط کشت استفاده شده است بستگی دارد وقتی از ریگ هایی به قطر 0.3 الی 0.5 میلی متر استفاده می شود لازم است که عمق بستر حد اقل 35 سانتی متر باشد .

کف محیط رشد ممکن است مسطح یا V شکل باشد در هر دو حالت نل زهکشی در وسط آن قرار می گیرد ، کف محیط رشد (اطراف زهبر ها) توسط ریگ درشت پوشانده می شود.

کشت در ریگ – سیستم ساده ، جعبه ای                     


     2-کشت در ریگ در تمام گلخانه

نوع دیگر کشت در ریگ پوشاندن کف گلخانه با پلاستیک و پر کردن به وسیله ریگ است . کف باید شیب ملایمی به اندازه 15 سانتی متر در 30 متر داشته باشد . در مواقع ضروری بستر کشت می تواند شسته شده زهکشی صورت بگیرد . از پلاستیک 0.2 میلی متر یا دولایه پلاستیک 0.1 میلی متری برای پوشاندن کف بستر استفاده می شود. پیش از قرار دادن پلاستیک در کف گلخانه ، کف گلخانه باید  شیب بندی شده و هموار و فشرده گردد. تمام پستی ها پر شده و سطح کاملاً هموار گردد نل های زهکشی سپس به آرامی روی آن قرار می گیرد . فاصله زهبر ها یکسان و باید به اندازه یک متر باشد . اگر نفوذ پذیری ریگ در دسترس از ریگ معمولی کمتر است باید فاصله زهبر ها را کمتر در نظر گرفت. به هر حال نل های زهکشی به نل زهکش اصلی  در انتهای شیب منتهی می گردد.

زهکش ها به مخزن تجمع هدایت شده وسپس برای تغذیه درختان و سایر نباتات پمپ می شود. بعد از قرار دادن نل های زهکشی و پهن کردن پلاستیک ، ریگ با عمق بیش از 35 سانتی متر در بستر پخش می گردد . کودهای کیمیاوی در مخازن بزرگی حل شده  با  نسبت هایی در هنگام مصرف رقیق می شوند و یا اینکه بدون رقیق شدنن مستقیماً به بستر پمپ می شوند .

زمان آبیاری ممکن است توسط زمان سنج کنترول شود، که فقط اجازه دهد قسمتی از آب در هر نوبت آبیاری شود . این روش توسط جنسن[25](1981-1984) در آریزونای امریکا توسعه یافت و در فلسطین اشغالی، پیرو، امریکا و اخیراً در سایرکشور ها مورد استفاده قرار می گیرد .

3- سیستم کشت در ریگ با آبیاری بارانی

حد اکثر کاهش هزینه ها در کشت در ریگ با استفاده از ریگ های بیابانی برای زراعت حاصل شد. این روش توسط شوارز(1968)  توصیف شده است و اساساً معادل عبارت کشت در ریگ در خانه می باشد. بستر با عمق 35 سانتی متر آماده شده اگر ممکن باشد تا عمق 60 تا 70 سانتی متر باید با ریگ پر شود . شیب آن باید 0.5 فی صد باشد و توسط پلی تن با ضخامت 0.15 میلی متر پوش می شود . نل های زهکشی باید به فواصل یک متر از همدیگر در کف امتداد پیدا می کنند. اگر ریگ زهکشی خوب نداشت باید نل ها نزدیکتر باشند . نل ها به نل اصلی زهبر وصل و به انتهای شیب متصل می شود . محلول غذایی توسط سیستم آبیاری قطره ای اضافه می شوند. آبیاری می تواند توسط زمان سنج کنترول شود .

 

 

4- ریگ بادی

جایی که عمق ریگ بادی بیش از یک متر باشد و ناحیه خیلی مرطوب نباشد تهیه و ساختی بستر ضروری نمی باشد. این سیستم اخیراً در فلسطین اشغالی مورد استفاده قرار گرفته است . بستر ریگی هر سال به ضد عفونی کردن برای از بین بردن عوامل مرض خاکی ضرورت دارند (شامل نیماتود ها) برای این منظور از محلول شامل محلول رقیق فرم آلدهاید[26] و سدیم هایدروکساید و کلسیم (0.3 الی 1.0) فیصد می توان استفاده کرد. محلول ها را به مدت یک شبانه روز به ریگ اضافه می کنند و سپس 3 الی4 بار شستشو صورت می گیرد. بعد از اضافه کردن محلول سطح ریگ کاملاً به وسیله پلاستیک پوشانده می شود . بعداً  آب روی ریگ پاشیده می شود .  بعد از 5 روز بستر آماده کشت  می شود .  برای ضد عفونی سیستم از بخار نیز  می توان استفاده کرد که از طریق سیستم زهکشی این کار صورت می گیرد که برای از بین بردن ویروس ها مناسب است.

برنامه آبیار ی

نباتات باید یک تا سه بار در روز با توجه به سن نبات و فصل سال آبیاری شوند . مقدار آبیاری باید به اندازه ای باشد که از تمامی منطقه ریشه، محلول غذایی به زهبر ها به صورت قطره وارد شود . می توان نمک های آب زهبر ها را اندازه گیری کرد و اگر  مقدار آن زیادتر از آب آبیار ی بود تا زمان برابر شدن مقدار نمک آب زهبر با آب آبیاری تمامی بستر شسته می شود . دلیل آن ممکن است وجود سدیم در خاک باشد.

سطح حاصلخیزی محیط ریگ بستگی تمام به غلظت املاح در محلول غذایی دارد . کشت در ریگ روش پیشرفته ای نیست ولی تا زمانی که استفاده از پلاستیک در زراعت رایج است و کودهای تجاری محلول در آب وجود دارند این روش هم عملی و هم اقتصادی است.

5- کشت در جعبه با مواد بستر عضوی 

در تمامی سیستم های قبلی می توانیم از موادی که تماماً یا قسمتی از مواد عضوی تشکیل شده اند مثل پیت ،خاک اره یا پوست درختان مورد استفاده قرار گیرند. مخلوط پیت خزه ای و ورمی کولایت به اضافه عناصر غذایی مطابق روش کولینز و جنسن [27] به طور موفقیت آمیزی در کشت جعبه ای در ایالات متحده امریکا مورد استفاده قرار گرفته است.

جعبه هایی که از پیت پر شده اند به طور گسترده ای در فینلند و کشورهای اسکاندیناوی(دنمارک ، ناروی ، سویدن) مورد استفاده قرار می گیرند.

محیط کشت معمولاً شامل ریگ ، ورمی کولایت ، خاک اره ،پرلیت ، پیت ماس (خزه ای)[28] ، مخلوط پیت و ورمی کولایت ،  ریگ و پیت و ورمی کولایت می باشند . یک مخلوط بسیار خوب ولی گران قیمت از این مواد عبارت است از پیت خزه ای و ورمی کولایت که توسط دانشگاه کورنل ارایه شد. که برای کشت در جعبه با خاک استریل شده به کار می رود . مخلوط پیت و ورمی کولایت معمولا به همراه آبیاری قطره ای می باشد .

کشت در پشم سنگ

تعریف : پشم سنگ یا پشم معدنی ، مواد معدنی مصنوعی است که به عنوان بستر خنثی برای رشد نباتات مورد استفاده قرار می گیرد و از پشم سنگ به عنوان موادی با وزن کم در صنایع اکوستیک[29] و عایق های حرارتی استفاده می کنند .

استفاده از پشم سنگ با شکل تغییر یافته در دنمارک د رسال 1969 آغاز شد ، در اروپا کشت در پشم سنگ به خصوص در هالند به خاطر مسایل محیط زیست کاهش یافته است . مساحت زیر کشت پشم سنگ در هالندحدود 3000 هکتار ، در کانادا100هکتار و در فلسطین اشغالی 160 هکتار می باشد . واژه کشت در پشم سنگ معمولاً به کشت در قطعات و بلوک های پشم سنگ اطلاق می شود . قطعات آنقدر سخت هستند که بادست کنده نمی شوند ولی هنوز نفوذ پذیر بوده و اجازه عبور به  ریشه را می دهد .

وزن مخصوص پشم سنگ 70 الی 100 کیلو در متر مکعب می باشد و حجم خلاء آن 96% می باشد . این ماده از حرارت دادن مخلوط 60% سنگ های آتشفشانی به نام Diabase(Dolerite)  و 20% سنگ آهک و 20% کوک به دست می آید .  pH پشم سنگ نو یا استفاده نشده 7-8 است و در بعضی موارد تا 9و 9.5 هم می رسد و این حالت می تواند قبل از کاشت نبات با استفاده از محلول غذایی مناسب اسیدی اصلاح شود . pH برابر 5.5 تا 6.5 یا کمی بالاتر برای بسیار از نباتات مناسب خواهد بود.

بذر نباتات معمولاً مستقیماً در مکعب های کوچک  mm340 کاشته شده و این کار با سوراخی که در قسمت بالایی مکعب تعبیه شده صورت می گیرد . این مکعب از قبل توسط محلول غذایی اشباع شده است . این مکعب سپس روی مکعب بزرگتری به حجم mm3 75 منتقل می شود که به منظور انتقال نهالی  ساخته شده است و کناره ها توسط پلاستیک تیره پوشانیده می شود. این مکعب روی قطعه ای از پشم سنگ در کف گلخانه قرار داده می شود . تکه ها 30- 15 سانتی متر عرض، و 100- 75 سانتی متر طول و 75 میلی متر ضخامت دارند.در کشت متداول در پشم سنگ کف گلخانه که کاملاً مسطح شده است توسط لایه ای از پلی تن سفید پوشانده می شود. بستر معمولاً شامل دو قطار از تکه های پشم سنگ بوده و هر کدام به طور جداگانه ای به وسیله پلاستیک سفید ریگ پوشانیده شده است و تکه ها 30 سانتی متر از هم قرار گرفته اند. قطعات باید شیب ملایمی به طرف داخل داشته باشند و به زهکش وسطی منتهی شوند. به خاطر مقدار تخلخل بالای پشم سنگ تقریباً تمامی محلول غذایی در داخل آن باقی می ماند. در صورت آبیاری اگر مقدر آب بیشتر ی اعمال شود باید مقدار اضافی از طریق زهکشی خارج شده و وارد چینل های کم عمق وسطی شود.

قبل از انتقال نهالی ها ، باید قطعات پشم سنگ در محلول غذایی قرار داده شوند. نبات روی مکعب خردی که در آن رشد یافته باقی می ماند.  اگر سیستم ریشه ای به خوبی داخل قطعات توسعه پیدا کرده باشد ریشه ها به داخل قطعات پشم سنگ بعد از 3-2 روز حرکت میکنند . هر نبات از نک قطره چکان جداگانه محلول غذایی را دریافت می کند و میزان آبیاری بسته به ضرورت نبات و شرایط محیطی فرق می کند. اما به طور کل آبیاری قطعات پشم سنگ باید زمانی آبیاری که 5 تا 10 فی صد آب قطعات کاهش یافت انجام می گیرد . این حالت ممکن است با 10 بار دفعات بیشتری از آبیاری در زمان رشد سریع نباتات در روز تحقق یابد.

قطعات پشم سنگ در اندازه  100 سانتی متر طول 30 سانتی متر عرض و 7.5 سانتی متر عمق استفاده می شوند. این قطعات را روی پلاستیکی که آن ها را به طور مکمل بپوشاند قرار می دهیم ، به جز از قسمت بالایی که در آنجا باید قطعات تکثیر قرار گیرد .

تکثیر و رشد اولیه

نباتات انتخاب شده برای رشد در قطعات پشم سنگ باید در یک محیط رشد خنثی و پاک تکثیر شوند، بذرها ممکن است برای مثال در قطعات ورمی کولایت یا پرلیت کاشته شده و به محض امکان انتقال ، نهالی ها به بلوک ها پشم سنگ منتقل شود ، یا اینکه از ابتدا از همان پشم سنگ استفاده کرد. این مکعب ها کهدر آن کشت صورت گرفته در حفره یک بلوک بزرگتر جای می گیرند . این بلوک ها قبل از استفاده کاملاً با محلول غذایی مناسبی تر می شوند  و بر روی پرلیت درشتی که بر روی ورقه پلی تن قرار گرفته است برای تأمین زهکشی مناسب نگه داشته می شوند ، در نهایت بلوک ها روی قطعات پشم سنگ قرار داده می شوند و کاملاً دوباره با محلول غذایی تر می گردند . یک سیستم آبیاری قطره ای مورد استفاده قرار می گیرد و قطره     چکان ها ابتدا روی بلاک ها قرار می گیرند ولی بعد خودشان به داخل قطعات پشم سنگ نفوذ می کنند . وقتی نباتات در درون قطعات پشم سنگ ریشه تولید نمودند شکاف هایی در پوشش پلاستیکی برای تسهیل زهکشی ایجاد می شود.


 

 

                                                                            

 

 

نباتات در کشت در پشم سنگ

کشت در پشم سنگ


کشت در ریگ - سیستم بسته

یک نوع سیستم کشت قدیمی با آبیاری زیر زمینی و بسته در شکل توضیح داده شده است . اجزاء اصلی سیستم :

1- بستر رشد که از سنگریزه با دانه های بین 1.2تا 3.4 سانتی متر ریگ درشت ، خاکستر آتشفشانی یا سایر محیط های رشد خنثی همراه با سیستم های نل دوانی داخلی شیب دار تشکیل شده است .

2-  مخزن ذخیره شامل محلول غذایی

3-  پمپ انتقال محلول به بستر رشد

4-  سیستم کنترول زمان برای تنظیم کار پمپ

در این سیستم ها ، محلول غذایی به محیط رشد تا زمانی که تا 2 سانتی متر از سطح محیط کشت اشباع شود وارد شده و سپس با نیروی وزن به داخل برای استفاده مجدد بازگردانده می شود.

چنین سیستمی نسبتاً گران بوده و نیاز به سرمایه گذاری زیاد دارد زیرا کف بستر باید نسبت به آب غیر قابل نفوذ بوده به نیاز به سیستم نل دوانی زیرزمینی و مخزن ذخیره محلول دارد.

تمامی بستر ها را باید مسطح نمود و هیچگونه پستی و بلندی بیش از 10 سانتی متر نباید وجود داشته باشد . که در یک لحظه بتواند تمامی بستر کشت را غرقاب کند. سیستم آبیاری زیرمینی گران قیمت است و تولید کنندگان از این تأسیسات استفاده نمی کنند.

بستر به شیب دقیق به طرف خروجی نیاز دارد و درجه شیب آن در منابع مختلف از1 به 200 تا 1 در 1000 ذکر شده است.

برای گردش محلول غذایی سیستم های مختلفی توصیه شده است:

در سیستم تغذیه مستقیم(سیستم امریکایی) محلول غذایی از مخزن ذخیره به درون سیستم زهکشی در کف بستر پمپ     می شود . در عین حال نل زهکشی مانند نل تغذیه عمل می کند ، وقتی سطح محلول غذایی در بستر کاشت به حد مطلوب رسید پمپ خاموش می شود و محلول غذایی اضافی به مخزن بر می گردد.

روش دیگر استفاده از روش هالندی است که از یک ذخیره سمنتی استفاده می شود که در پایین ترین نقطه درون ذخیره حفره کوچکی ساخته می شود و نل پمپ برای تسهیل پمپاژ محلول غذایی و شستشو داخل آن قرار می گیرد . سیستم تغذیه ثقلی برای استفاده در بسیاری از تأسیسات ساخته شده است و با ایجاد شیب ملایمی در زمین از این سیستم می توانیم استفاده کنیم.

منطقه عملیاتی به شکل زینه ای تنظیم می شود. شیب 2.5 سانتی متر به ازای هر 20 متر طول در هر زینه و اختلاف ارتفاع بین زینه ها نباید کمتر از 30 سانتی متر باشد و قتی بالاترین بستر پر شد محلول غذایی امکان می یابد تا به سمت پایین و به زینه پایین تر انتقال می یابد .

مزیت این سیستم کاهش حجم مخزن ذخیره است به طوریکه ظرفیت مخزن تنها 30 فیصد  بیشتر از ظرفیتی است که برای اولین بستر لازم است .تعداد بستر ها می تواند تا 5-6 بستر ادامه یابد.


 

کشت در لایه نازک محلول غذایی[30] NFT

این روش توسط کوپر[31] (1975) در انگلیس توسعه یافت و در سال های اخیر توجه زیادی به آن معطوف شده است هزینه این روش هنوز بالا بوده و معایبی مثل امراض ریشه هنوز برطرف نشده است و توجیه اقتصادی آن هنوز کاملاً روشن نیست . این روش نیاز به مهارت عملی بالاتری از روش های ریگ ، پشم سنگ و کشت در کیسه دارد.

این روش از کشت سیستم جدیدی از کشت در آب یا محلول غذای است که تنها با جریان بسیار کم عمقی از محلول در کف جعبه ها یا چینل ها اعمال می شود . ریشه های نباتات به صورت لایه نسبتاً ضخیم چوبک مانندی در روی بستر چینل تشکیل می شود .محلول غذایی کم عمق اجازه می دهد بلوک های تکثیر یا گلدانی ها در درون چینل قرار گیرند . سپس ریشه ها به سرعت از کف ظروف نبات خارج شده و درون لایه جاری محلول غذایی وارد می شود . نسبت بالای سطح ریشه به حجم محلول غذایی باعث می شود که تهویه مناسب وجود داشته باشد.

لایه کم عمق محلول غذایی نیاز به عایق بندی با پلاستیک سبک داشته و سیستم باید انعطاف زیاد در تغییر طرح در صورت لزوم داشته باشد.

 

سیستم NFT دارای مشخصات اساسی زیر می باشد:

1- مخزن جمع آوری محلول غذایی رقیق.

2- پمپی که محلول غذایی را به انتهای بالایی چینل منتقل می کند.

3- چینل های موازی که نبات را بتوان داخل آن ها کشت کرد و در امتداد طولی شیب دار باشند تا چرخش محلول غذایی را میسر سازند.

4- لوله برگشت ، برای تخلیه چینل و هدایت محلول غذایی برگشتی به مخزن جمع آوری.

5- وسیله هایی برای برای کنترول و بررسی برای نگه داری غلظت کل محلول غذایی، pH ،سطح آب ، دستگاه کنترول هدایت برقی(EC) کنترول کننده pH  برای تنظیم کار پمپ ها و کنترول کننده های انتقال کودها و اسید را از مخزن تأمین به مخزن رقیق شده ، تنظیم می کند.  

محلول غذایی به صورت لایه بسیار نازکی که ترجیحاً کمتر از 5 میلی متر عمق دارد با شدت جریان 2 لیتر در دقیقه به طرف پایین چینل جریان می یابد .

اجزاء سیستم

1 – مخزن حاوی محلول غذایی رقیق: مخزن یا تانکر در پایین ترین نقطه سیستم در زیر زمین جای می گیرد . در سیستم های کوچک به وسیله مخزن بزرگی کل محلول غذایی زهکشی شده را جمع آوری می کند. در سیستم های تجارتی اولیه ، از مخزنی که ظرفیت آن 20 تا 30 فیصد کل حجم محلول غذایی می باشد استفاده می کنند. کل محلول غذایی قبل از توسعه سیستم ریشه ای و ابتدای فصل رشد 20000 لیتر در هکتار می باشد.

2 – پمپ چرخش محلول غذایی : پمپ برقی قدرتمندی برای استفاده مداوم با توانایی پمپاژ محلول غذایی رقیق با  مصارف اندک باید در نظر گرفته شود . pH  باید بین 5.5 تا 6.7 باشد . باید دوپمپ با عین قدرت پمپاژ در نظر گرفته شود تا در صورت بروز مشکل در یکی ، دیگری بتواند کارها را به پیش ببرد .

3 – چنیل ها و تکیه گاه های نباتات: گرچه سیستم های ابتدایی NFT از سیستم آهنی گالوانیزه برای نگه داری لبه های پلی تنی چینل استفاده می شود ولی این وسیله برای نباتات تکثیری در گلدانی ها یا بلوک های پشم سنگ ضروری نمی باشد . خود گلدانی ها برای نگه داری پلاستیک کافی است و دیواره های کناری چینل ها به طور ساده ای به فواصل مشخصی به همدیگر محکم می شود.

برای تطابق با سیستم گسترده ریشه ای ، کف وسیع و مسطح مورد نیاز است . چینل های باریک ، جریان محلول غذایی از داخل سیستم ریشه را به تأخیر می اندازد و این موضوع باعث افزایش حجم محلول غذایی و ایجاد محدودیت در تهویه می شود. عرض 30 سانتی متر برا ی بادمجان رومی و بادرنگ مناسب است.

بستر چینل باید شیب دار باشد تا جریان مطمین از بالا به پایین برقرار شود . شیب یک در 75 یا 1.33 فیصد مناسب است . و شیب نباید کمتر از یک به 100 یا یک فیصد و بیشتر از یک در 50 یا 2فیصد باشد. طول چینل ها باید 20 متر باشد و طول مطلوب 10 تا 15 متر است ، طول زیاد با مشکل تهویه مواجه خواهد شد.

4 – نل های برگشتی زهکشی: یک نل پلاستیکی در کف با زاویه 90 درجه در انتهای پایینی چینل ها خوابانده می شود. نل زهکشی معولاً داخل خاک قرار گرفته و شیبی به طرف مخزن ذخیره دارد . استفاده از مجاری روی باز پلاستیکی توصیه نمی شود.

کشت آبی – سیستم بسته

نقطه شروع کشت نباتات بدون خاک ، جایگزین کردن خاک به وسیله محلول غذایی بوده و اینکه تمای شرایط رشد را در آب به وجود بیاوریم. شکل بسیار ساده ای از کشت در آب ، ظروف شیشه ای است که از محلول غذایی پر شده و ریشه نبات درون آن معلق است و ساقه نبات به وسیله یک نگه دارنده نگه داشته شده است . این روش در سال 1665 با کوشش های دانشمند ایرلندی رابرت بویل [32]  ارایه گردید .

1 -  روش کشت عمیق در آب ( سیستم کشت بدون خاک بسته)

سیستم جعبه ای (آهن ، سمنت ، پلاستیک و غیره ) با 50 تا 80سانتی متر  عرض و 15 تا20 سانتی متر عمق و یک الی 10 متر طول که محلول غذایی را در خود نگهداری می کند و جالی سیمی در بالای جعبه کشیده می شود و لایه ای خاک اره ، کاه ، یا پیت خزه ای به عمق 1 تا 3 سانتی متر روی آن اندخته می شود.

وقتی بذرها در بستر جوانه زنی کاشته شد سطح محلول غذایی در داخل مخزن بالا می آید تا اینکه به زیر جالی سیمس برسد وقتی ریشه به درون محلول تحتانی وارد شدند سطح محلول پایین برده می شود . با افزایش رشد نباتات سطح محلول ها پایین تر رفته و فضایی که هوا وارد می شود افزایش می یابد . دو نوع ریشه معمولاً تولید می شود ، یکی ریشه های جذب کننده که درون محلل رشد می یابند و دیگر ریشه های تهویه ای که در قسمت هوای اشباع در فضای بالای سطح آب به وجود می آیند.

سیستم به نام سیستم هایدروپونیک گریک یاد می شود و زیاد در عمل موفقیت آمیز نبوده و علت آن زهکشی ضعیف آن است برعلاوه مشکلات و هزینه زیاد تأسیس و سیستم نگهداری نبات در بالای محلول غذایی در این سیستم آن را غیر اقتصادی و غیر تجارتی می سازد.

2- سیستم های جاپانی

انواع مختلفی از بسته ها و جعبه ها استفاده می شوند که شامل واحدهای پیش ساخته و آن هایی می باشند که در محل از سمنت باپوشش پلاستیکی ساخته می شوند . روش های مورد استفاده عبارتند از :

سیستم کیوا ، سیستم M ، سیستم کوبوتا ، سیستم کامیزونو

3- سیستم کشت هوایی I

استینر [33] در سال 1976 کشت هوایی را بدین صورت تعریف کرد که ریشه نباتات به طور مداوم یا غیر مداوم در محیطی که اشباع از قطرات ریز (ایروسول[34]) محلول غذایی قرار می گیرند . نباتات داخل سوراخ هایی که روی قالب هایی ساخته شده از پلی استیرن منبسط شده یا سایر مواد قرار دارند رشد داده می شوند ، اما ریشه نباتات و صرفاً در محیط هوایی در زیر قالب ها معلق بوده و درون جعبه پاش کننده قرار دارند. جعبه ها از نفوذ نور محافظت می شوند و در رطوبت اشباع قرار دارند .

سیستم پاش کننده به طور دوره ای محلول غذایی را روی ریشه می پاشد. سیستم فقط برای چند ثانیه در طول 2تا 3 دقیق روشن است . این مقدار پاشیدن برای مرطوب نگه داشتن و تهویه محلول غذایی کافی است. اخیراً سیستم های بزرگ کشت هوایی اقتصادی طراحی شده است .

  4- سیستم کشت هواییII -  تکینک پاششی ریشه

کشت هوایی تکنیک پاششی ریشه : در یک نوع سیستم بسته غیر متعارف کشت آبی ، نباتات در حفراتی در قاب های ساخته شده از پلی استیرن منبسط شده یا سایر مواد قرار گرفته و ریشه آن ها در هوا و در درون جعبه ای معلق است. محلول غذایی درون این جعبه پاشیده می شود.

جعبه کاملاً چک شده و درون آن تاریک و اشباع از رطوبت می باشد . سیستم پاششی به صورت دوره ای محلول غذایی را بر روی ریشه ها می پاشد . معمولاً سیستم فقط چند ثانیه در 2-3 دقیقه روشن است، این مقدار برای مرطوب نگه داشتن ریشه ها و تهویه محلول غذایی کافی است.

 

 

 

کشت در کیسه - سیستم باز

در این کشت ، محیط رشد  داخل کیسه های پلاستیکی قرار گرفته اند و با این کار از هزینه های تولید جعبه ها یا زینه ها و سیستم پیچیده زهکشی اجتناب می شود. کیسه ها حد اقل برای دو سال قابل استفاده می باشند.

معمولاً کیسه از جنس پلی اتیلن مقاوم به نور ماوراء بنفش می باشند که دو سال دوام می آورد و دارای پوشش درونی سیاه رنگ است . پوشش بیرونی کیسه هادر مناطقی که نور زیاد باشد سفید ساخته می شود تا نور را منعکس کند و محیط رشد را  گرم نکند و برعکس در جاهای کم نور ، تیره ساخته می شوند تا نور را بیشتر جذب کنند . معمولاً گنجایش کیسه ها 50 تا 70 لیتر می باشد . بهتر است قبل از قرار دادن کیسه ها ، کف گلخانه را توسط پلاستیک بپوشانیم . دو کیسه با فاصله 1.5 از مرکز هر کیسه قرار داد می شوند . برای کاشت نهالی ها ، سوراخ هایی در سطح بالایی کیسه ها تعبیه شده است و دوشکاف کوچک برای زهکشی در زیر کیسه قرار دارند. قبل از کاشت کیسه ها باید مرطوب باشند ، آبیاری به سیستم قطره ای بوده و محلول غذایی توسط نل های باریک به نبات می رسد . نباتاتی که در شرایط نور زیاد و حرارت بالا قرار دارند دو لیتر محلول غذایی را در روز ضرورت دارند.

موادی که درکشت در کیسه برای رشد نبات استفاده می شوند عبارتند از : 1- مخلوط خاک اره و ریگ 2- پوست درختان 3- ورمی کولایت.

استفاده از مخلوط خاک اره و ریگ برای توزیع بهتر رطوبت مناسب است .خاک اره نسبت به بسته های کاه ، پیت ، سنگریزه و پوست کمپوست شده هم موثر تر است وهم  قیمت کمتر دارد و نیز در دسترس می باشد.

پوست درختان: استفاده از پوست درختان کاج تازه و نپوسیده به عنوان بستر مناسب یاد می شود.

ورمی کولایت را در کیسه هایی به مقطع 15×18 سانتی متر و طول35 سانتی متر قرار می دهند . هر کیسه محتوی 9 لیتر ورمی کولایت می باشد وسوراخ کوچکی برای زهکشی در کف آن به وجود می آید.

سیستم های کشت عمودی

مرتب کردن نباتات یکی روی دیگر. این روش اجازه می دهد که از انرژی تشعشعی و فضای گلخانه حداکثر استفاده صورت بگیرد. این سیستم شامل یک سری اجزای نگهدارنده عمودی نبات که با مواد بستری مناسب پر شده اند و همچنین یک سیستم آبیاری قطره ای جهت تأمین محلول غذایی می باشد .

اجزاء نگهدارنده از پلاستیک با ضخامت 0.15 میلی متر و با ارتفاع 2متر و 15 سانتی متر عرض ساخته شده اند. در قسمت تحتانی خروجی هایی برای زهکشی محلول غذایی که دوباره استفاده نمی شود تعبیه شده است. از مواد طبیعی مختلفی برای مثال از میدگی چوب ، مخلوط پیت ، ریگ درشت به عنوان مواد بستری می توان استفاده کرد . این مواد آب بیشتری نگه می دارند و تهویه خوبی دارند.

محلول غذایی به وسیله سیستم قطره ای از مخزن یک تا 3 بار در روز برای 2 الی 3 دقیقه پمپ می شود.

جعبه های پلاستیکی مکعبی به ابعاد 20×20×20 سانتی متر هستند که به صورت شیب دار روی هم قرار می گیرند ، طوریکه هز ظرف دارای فضاهای خالی برای کشت بذر می باشد.

محلول غذایی از ظرف بالایی به ظرف پایینی از سوراخ های کف جعبه ها وارد می شود ، سرمایه اولیه زیاد برای این سیستم ضرورت است.

کاشت و مدیریت آن

منظور از کاشت و مدیریت آن شامل تمامی فعالیت هایی است که تولید کنندگان برای تغییر یا کنترول شرایط محیطی برای رسیدن به حداکثر محصول انجام می دهند. روش کشت بدون خاک نوع به خصوصی از کشت نباتات است که بسیاری از جنبه ها شبیه کشت خاکی است ولی اختلافاتی که در محیط رشد وجود دارد باعث به وجود آمدن مشکلات خاصی در سیستم های کشت بدون خاک می شود که ضرورت به عملیات معینی دارد در حالی که این مشکلات یا در سیستم خاکی اصلاً وجود ندارد و یا اینکه با سیستم کشت بدون خاک متفاوت است .

نباتات سازش پذیر با کشت های بدون خاک

 تمامی نباتات می توانند در سیستم کشت بدون خاک رشد یابند. ولی آیا محصولی در  این سیستم اقتصادی است یا خیر، بستگی به موقعیت و سایر عوامل دارد. بیشتر نباتات ریشه ای اقتصادی نیستند ولی سایر نباتات ، عملکرد اقتصادی دارند، نباتاتی مثل بادمجان رومی ، نخود ، وبادرنگ و اقتصادی تر می باشند . نباتات کم ارتفاع مثل کاهو و مرچ نیز تحت شرایط خاصی از ارزش اقتصادی نسبتاً بالایی برخوردارند. گل های رشد یافته تحت شرایط کشت بدون خاک چون از کیفیت بالایی برخوردر هستند ارزش اقتصادی بالایی دارند.

ورایتی نبات

ورایتی های رایج در کشت خاکی معمولاً به طور موفقیت آمیزی درکشت های بدون خاک مورد استفاده قرار می گیرند. سایر ورایتی ها ممکن است حتی از ارزش اقتصادی بیشتری نیز برخوردار باشند زیرا شرایط در کشت های بدون خاک متفاوت است . برای مثال برخی از امراض ریشه ای وجود ندارند .

 

کاشت بذر

قبل از کاشت بستر باید مرطوب شود. بذرهای کوچک مانند بادمجان رومی باید در عمق دو الی سه سانتی متری کاشته شوند. بذرهای درشت تر مثل بادرنگ در عمق چهار الی شش سانتی متری قرار می گیرند. بذرهای بسیار خرد مثل کاهو، درست در زیر نخستین لایه محیط رشد کاشته می شوند(سطحی). برخی از بذرها مثل تربوز ، خربوزه و بادرنگ بهتر است ابتدا 24ساعت تر شوند و سپس درحالی که تر هستند کاشته شوند.

 

آبیاری

بذرها باید مرطوب نگه داشته شوند ولی نباید در آب شناور شوند. مرطوب نمودن ممکن است با یک یا دوبار آبیاری روزانه و پوشاندن محیط رشد تا زمانی که برگ های اولیه ظاهر شوند صورت بگیرد یا اینکه روزی 3 تا 4 بار وقتی که از پوشش استفاده نکنیم ، آبیاری کنیم . بذرهای خرد نیاز به دفعات بیشتری نسبت به بذرهای کلان تر دارند.

تأسیس واحد تجاری کشت بدون خاک

در ایجاد یک واحد تجارتی باید عوامل ذیل در نظر گرفته شود:

-    طول روز

-    متوسط انرژی نوری ، حداکثر و حداقل آن

-    متوسط درجه حرارت ، حداکثر و حداقل آن

-    مقدار نزولات آسمانی

-    سرعت باد

-    رطوبت

-    امکان به وجود آمدن شرایط غیر عادی جوی مثل ژاله و توفان

 

 

 

ملاحظات اقتصادی

بستر کشت

مصارف (دالر امریکایی)

کشت در کیسه

38000  a

کشت در پشم سنگ

55000 b

NFT

81000 a

کشت در ریگ

50000 b

قسمت اعظم هزینه سیستم کشت بدون خاک مربوط به ساختمان های محافظتی است که معمولاً ساخته می شوند. مصارف ذکر شده با فرض موجودیت ضروریاتی از قبیل منبع برق مطمین ، آب با کیفیت مطلوب درنظر گرفته شده است.

 

 

 

مصارف سرمایه ای برای یک هکتار از برخی از انواع کشت بدون خاک (a  بدون مصارف ساختمانی، b مصارف ساختمانی)

 

 



 

چشم اندازی برای آینده

تغذیه نباتی

تحقیقات در این مورد هنوز ادامه دارد ، توافق ترکیب محلول غذایی برای مراحل مختلف رشد نبات هنوز مبحثی باز است و نیاز به تحقیق دارد . دست یابی به شرایط محیطی مناسب در آینده نزدیک قابل انتظار است.

محیط های رشد

به کار گیری پشم سنگ در پرورش نباتات یکی از بزرگترین پیشرفت های اخیر می باشد . مشکلات محیط زیستی در استفاده از پشم سنگ هنوز موجود است . در آینده شاهد تولید محیط های رشد مشابهی خواهیم بود که اثر سوء برای محیط زیست نداشته باشد.

نتیجه گیری

کشت بدون خاک در مناطقی که دارای خاک نامناسب می باشند یک طریقه بسیار مفید است ولی مصارف ابتدایی بلند باعث می شود که در مناطق فقیر مثل افغانستان کسی به سراغ اینگونه روش ها نرود ، اما اگر سرمایه گذاری های شخصی و دولتی در این زمینه متمرکز شود، البته با معیارهای بین المللی، حتماً نتیجه بخش خواهد بود ، به خصوص که افغانستان عزیز در طی 10 سال گذشته مدام با خشکسالی و قحطی دست و پنجه نرم می کند و سیستم کشت بدون خاک کاهش عمده مصرف آب را باعث می شود ، این مقدار در کشت هوایی(ایروپونیک) 80 فیصد گزارش شده است .

کشت بدون خاک نیاز به دانش وسیعی در مورد علم زراعت دارد و کسانی که در این عرصه فعالیت می کنند باید از علوم بسیاری مانند فزیالوژی نباتی ، کیمیا و خاک شناسی سررشته داشته باشند، متخصصین زراعت پوهنحی زراعت پوهنتون کابل کسانی هستندکه در رأس این گروپ قرار دارند و امید مردم افغانستان به دستان پر توان ایشان است ، امیدوارم که محصلین عزیز با به کارگیری تمامی تلاش خود در راستای خدمت و افغانستان عزیز این خاک را از نیاز به بیگانگان نجات بخشیده و به خود کفایی ملی در تمامی عرصه ها برسانیم و به دلیل زراعتی بودن افغانستان ،یکی از کشورهای پیشرو زرعت در جهان باشیم.

و من الله توفیق


 

فهرست منابع و مآخذ

 

1-   شوارز ، مییر.(1994). مدیریت کشت بدون خاک. ترجمه هاشمی مجد ، کاظم. دانشگاه محقق اردبیلی.

 

4-   گل احمد، ظاهریان.(1389). تولید سبزیجات هایدروپونیک. پوهنحی زراعت، کابل.

منابع اینترنتی

5-www.Royan.cjb.com

6-www.fa.wikipedia.com

7- www.sabziran.ir

 

 



[1] - Kibbutz Haftez - Hayim

[2] - Negev

[3]-  Soilless culture

[4] - Aeroponics

[5] - Tube culture

[6] - Hydroponic

[7] - Hydroculture

[8] - Jan Van Helmont

[9] - John Wood Ward

[10] - De Sausure and Boussingault

* استاد گل احمد ظاهریان- مقاله تولید سبزیجات هایدروپونیک- پوهنحی زراعت، پوهنتون کابل.

1- پشم معدني است كه از مذاب شيشه ساخته ميشود. از معروف ترين و قديمي ترين انواع عايقهاست، پشم شيشه شامل فايبرهاي انعطاف پذير شيشه است كه از ذوب مواد اوليه شيشه به دست مي آيددر حالت استندرد ضخامت الياف آن مي بايست بين 3.2 الي 6.4 مايكرون بوده كه در اين حالت محصول نرم تر بوده وخواص ارتجاعي خود را براي مدت بيشتر حفظ مي كند و ريزش ذرات آن كمتر خواهد بود.

[12] - Support media

[13] - Nutrient Film Technique

3- پرليت خام: شيشه هاي آتشفشاني آبدار، يا شبكه مرواريدي
پرليت منبسط شده: ماده سبك وزني كه از انبساط شيشه آتشفشاني حاصل مي شود

4- بازالت یک سنگ سخت و سیاه و دانه ‌ریز آتشفشانی با کمتر از ۵۲ فیصد سیلیکان دای اکساید sio2 است.

5- سنگ خارا یا گرانیت نوعی سنگ آتشفشانی درونی است به همین علت بافت آن دارای دانه‌های متوسط تا درشت بوده و بجز کانی‌ها، دارای کوارتز و فلدسپات می‌باشد.

1- مجموعه‌ای از قطرات خیلی ریز آب با تکه‌های کوچک یخ است ،البته در اینجا قطرات یخ وجود ندارد ، Mist or aerosol

2- - Vermiculaponicsورمی کولایت نام معدنی سیلیکات آهن ، آلومینیم،هایدرت منگنیزمتورق می باشد.

[19] - Rockwool culture

4- از زغالهای سوختنی است که از تغییر و دگرگونی مواد نباتی در زیر آبها بوجود می آید. از اقسام زغال سنگ است.

[21] - Substrate culture

[22] - Aggregate culture

[23] - Chemiculture

1- پلی ونیل کلراید (Poly vinyl Chloride) با نام اختصار پی وی سی (P.V.C) یک نوع پولیمر ترمو پلاستیک(به پولیمرهایی گفته می‌شود که با افزایش دما بدون تغییر کیمیاوی ذوب می‌شوند. این پولیمرها را می‌توان به دفعات ذوب و دوباره جامد نمود) است که در صنایع متعددی کاربرد دارد .

 

 

[25] - Jensen

1- نام علمی آن متانال است، گازی با بوی تند و زننده‌ است.

[27] - Collins, Jensen

1- پیت ماس نوعی اصلاح کننده خاک های ریگی و سبک است که در اثر اختلاط آن با خاک به صورت خطی ساختار مناسبی برای کشت ایجاد می کند. پیت ماس در اصل زغال نارس است که دارای رطوبت بالایی بوده و فاقد هرگونه علف هرز می باشد

2- عبارت است از علمي که به توليد وچگونگي انتقال امواج صدا در محيط هاي گوناگون مي پردازد،علم صد.ا

[30] Nutrient Film Technique

[31] - Cooper

[32] - Robert Boyle

[33] - Stiener

[34] - Aerosol

 
  بالا