سمینارهای جدید سال 89

سمینار های سال ۱۳۸۹ دیپارتمنت اگرانومی پوهنحی زراعت را برای شما قرار می دهم .

سمینار  ساحه کش زغر و اهمیت آن در افغانستان

استاد راهنما : داکتر محمد ظریف شریفی

استاد سمینار: پوهنمل رحیمه نوری

1

مقدمه:

قسمیکه مامیدانیم روز به روز نفوس انسانها در جهان زیاد میشود و هرده سال یک میلیارد نفر به جمعیت جهان افزوده میشود ورشد روز افزون جمعیت جهان ،تامین غدا وصحت به عنوان اولین نیازمندی های میلیاردها انسان ازمهمترین مشکلات قرن اخیربه شمار میرود. درجهان در حدود800 میلیون گرسنه موجوداست ، 2/3 حصه نفوس جهان بمرض سوتغذیـــــه یا Malnutrition  مبتلا بوده و 1.2 میلیارد نفر کمتر ازیک دالر روزانه عاید دارند (8). بدین اساس نباتات صنعتی در رفع کمبود مواد عذائی رول عمده را بازی نموده که منجمله زغر باداشتن اوصاف خوب یک بخش آنرا تشکیل میدهد.

از جانب دیگر افغانستان یک کشور زراعتی بوده و در حدود 80 فیصد مردم مشغول زراعت و مالداری  هستند توجه به کشت نباتات صنعتی منجله زغر که در صفحات شمال افغانستان یک بخش عمده تولیدات محصولات زراعتی آنها را تشکیل میدهد صور ت گیرد. کشت زغر از زمانه های قدیم معمول بوده آسیای جنوبی و مناطق مدیترانه وطن اصلی نبات زغر را تشکیل میدهد.  زغر را درمصرو حبشه 2—3 هزار سال قبل از میلاد کشت مینمودند. کشت زغر در آسیایی میانه و افغانستان نیز گسترش یافته است . امکان آن میرود که زغر از نوع وحشی Linum angistifolium  که نبات بومی مناطق مدیترانه بوده بوجود آمده باشد ( 5 ).

هر چند تاریخ دقیق پیدایش و مرکز اصلی زغر دقیقاً مشخص نیست لیکن در قرون گذشته در یونان کشت شده و به وسیله فلسطینی ها به اروپا و سواحل مدیترانه برده شده است.(2)

آثار بدست آمده حاکی از آن است که قدامت کشت زغر به 10000-15000 سال قبل از میلاد میرسد و کشت آن در مدیترانه ، قفقاز و خاور دور متداول بوده و از ساقه آن استفاده میشد ، هم چنان در خاک ها و سنگواره های قدیمی سویس که مربوط به 8000 سال قبل از میلاد است آثار زغر کشف شده است.

استفاده از زغر به منظور استخراج روغن در دانه آن از سال 1805 میلادی در اروپا شروع گردیده است 2)).

تاریخچه کشت زغر  بصورت دقیق در افغانستان نیز معلوم نبوده اما دهاقین نبات زغر را ده ها قرن قبل با دیگر نباتات از قبیل گندم، جو ،جواری و غیره یکجا کشت مینمودند . دربین نباتات صنعتی که در آسیای میانه منجمله افغانستان زرع میگردد زغر یک نبات زراعتی عمده محسوب میشود. کشت زغر در افغانستان در ولایات شمال مانند بلخ، شبرغان، سرپل، بغلان، تخار، بدخشان و کندز بذر میگردد در ولایت کندز دهاقین با کشت زغر از زمانه های قبل آشنائی دارند. در ولایت مذکور نبات زغر بعد از گندم، برنج و کنجد مقام چهارم را بخود اختصاص داده است. دستگاه های استخراج روغن به شکل محلی در هر منطقه وجود داشته و از روغن آن برای خوراکه و برای روشن نمودن منازل توسط چراغ های تیلی که بنام فلیته یاد میشد استفاده مینمودند و دستگاه که روغن زغر توسط آن استخراج میشد بنام جاز یاد شده و برای چرخ دادن آن از حیوانات کار میگرفتند که همین دستگاه در هند بنام گانی (Gani) یاد میشود.

2

اولین زغر که در ناحیه مدیترانه کشت گردیده زغر چند ساله Linum angustifolium بوده که در حال حاضر Linum usitatissimum که منشای آسیائی دارد جایگزین آن شده و به حالت یکساله و چند ساله رشد مینماید. پرابلم های موجوده که سر راه کشت زغر در افغانستان میباشد عبارتند از:

1.                 عدم استفاده از ورایتی های اصلاح شده و پر محصول و سایر ضروریات نموی نبات زغر.

2.                 عدم توجه به توسعه کشت نبات زغر مخصوصاً در مناطقیکه کشت آن مروج میباشد.

 

اهداف :

1.                معرفی مختصر نبات زغر واهمیت اقتصادی آن در جهان و افغانستان.

2.                ترویج نبات زغر در افغانستان و آگاه ساختن دهاقین از اهمیت اقتصادی آن.

 

خصوصیات نباتی زغر

زغر تحت نام علمی (Linum  usitatissimum)  مطالعه گریده که متعلق به  فامیل    Linaceae  بوده و دارای  2n = 32  کروموزوم میباشد.

زغر نباتی است یکساله  با ریشه های نسبتاً عمودی وهمراه با ریشه های جانبی،طول ریشه اصلی آن بعضی اوقات به 100 سانتی متروریشه های جانبی به 15 سانتی مترمیرسد.(7)

ارتفاع یا طول ساقه در ورایتی های الیافی به 65-100 و حد اکثر به 150 سانتی متر و در ورایتی های روغنی بین 30-50 سانتی متر است. در ورایتی های روغنی ساقه منشعب شده در صورتیکه در ورایتی های الیافی انشعاب ندارد. زغر بصورت عموم دارای یک ساقه اصلی است که گل ها، میوه و در نتیجه دانه در انتهای آن بوجود میآید.

برگهای زغر بطور متناوب و حالت افتاده قرار گرفته و فاقد دمبرگ،نیزه ای شکل، راست،نوک دار و دارای سه رگبرگ بوده که رگبرگ وسط برجسته میباشد.(4) هر برگ دارای سه بریده گی بوده و برگها از ماده مومی پوشیده شده اند.

آرایش گل در انتهای ساقه تشکیل و شامل چندین شاخه فرعی منشعب میباشد، که هر شاخه فرعی به یک گل ختم و هر گل نیز تبدیل به یک میوه میگردد. گل این نبات از نوع Pentamer  (پنج تائی) بوده و خود بار ور (Self Pollinate) بوده و به ندرت (0.2-0.3 فیصد در حالات مختلف) عوامل طبیعی و حشرات در القاح گلها اثر دارند. گل ها در انواع مختلف به رنگهای سفید، زرد،سرخ،بنفش روشن و بنفش تیره بوده و هر گل دارای پنج کاسبرگ ،پنج گل برگ ،پنج Stamen و پنج Anther میباشد و گل ها شکل چتری  مانند را دارا میباشند.

تخم دان دارای پنج حفره است که در هر حفره دو تخمک وجود دارد که به دو دانه تبدیل میشود.

میوه زغر بصورت کپسول پنج خانه ئی بوده که در هر کپسول حد اکثر ده دانه وجود دارد. دانه ها کتابی شکل، کشیده و تقریباً مستطیلی که یک طرف دانه ها پهن و بزرگ و طرف دیگر نوک تیز است. وضع نوک دانه در انواع مختلف متفاوت بوده، نزد برخی بلند و در بعضی انواع کوتاه میباشد.

رنگ دانه در انواع مختلف از قهوه ای ،قهوه ای مایل به زرد، زرد تیره ،    قهوه ای مایل به سیاه تا سیاه تغیر مینماید. سطح دانه صاف،براق و لغزنده و طول آنها حدود 3.5-5 ملی متر و عرض آنها 1.7-3.5 ملی متر و قطر آن ها 25/1 تا 75/1 ملی متر است. وزن هزار دانه زغر در انواع مختلف متفاوت و بین 4-14 گرام متغیر میباشد.

بطور کلی وزن هزار دانه زغر های الیافی 4-6 گرام و وزن هزار دانه زغر روغنی 4-8 گرام است که گاهی اوقات در برخی از انواع روغنی به 14 گرام میرسد.

 

  

 

 

 

4

زغر به طور کلی به دو گروپ تقسیم میشود:

1.                 زغر الیافی که برای تهیه الیاف آن کشت میگردد. این زغر مناسب مناطق معتدل میباشد . ارتفاع ساقه آن بیشتر از زغر روغنی و بدون انشعاب میباشد ، طول عمومی الیاف موجود در ساقه آن ها حدود یک تا چهار و حد اکثر 9 سانتی متر و قطر الیاف آن ها بین 8 تا 25 و بطور متوسط 12تا 18 مایکرون بوده و اغلب در مقابل امراض ویروسی مقاوم میباشد.

2.                 زغر روغنی که برای تهیه روغن موجود در دانه آن کشت میشود. این زغر برای رشد، نمو و تولید دانه احتیاج به هوای گرم دارد، ساقه آن کوتاه تر از زغر الیافی میباشد.

زغر شامل    Linum usitatissimumبوده و دارای 22 جینس میباشد اغلب در مناطق گرمسیر و نیمه گرمسیر و معتدل افریقا ، امریکا و آسیا رشد مینماید مهم ترین آن دو جینس Linum و Radiola میباشد.

تقریباً 15 نوع  زغر در جهان یافت گردیده و قسمت زیادی آن بشکل وحشی  و گیاه هرزه بمشاهده رسیده است. ورایتی هایکه به مقصد تیل کشت میشود قدکوتاه بوده است و ورایتی های الیافی قد دراز میباشد.(2)

اقلیم:

زغر نبات مخصوص مناطق معتدل و گرم است و بین 49-53 درجه عرض البلد شمالی و 30 تا 45 درجه عرض البلد جنوبی رشد مینماید و در طول دوره رشد به نسبت انواع مختلف ،احتیاج به هوای معتدل ویا گرم با رطوبت کافی دارد، سرما ویخبندان عامل محدود کننده رشد و نموی آن است. که علاوه بر عدم رشد، موجب کم شدن کیفیت و کمیت محصول نیز خواهد شد، از طرف دیگر سرما مقاومت نبات را در مقابل امراض کاهش میدهد.

زغر روغنی نسبت به زغر الیافی برای رشد و نموی خود به گرمای بیشتری نیاز دارد و زغر روغنی طالب مناطق گرم و خشک یا نیمه گرمسیر است.

زغر دارای انواع بهاری و خزانی میباشد، طول دوره رشد زغر خزانی طولانی و مقامت آن در مقابل سرما زیاد است و سرمای -12⁰C را بخوبی تحمل مینماید.

زغر بهاری شامل انواع میباشند که طول دوره رشد آنها کمتر از خزانی و در دوره رشد به ویژه در اوایل دوره زندگی به سرما نیاز ندارند و اگر هوا سرد باشد به خوبی رشد نمی کنند زیرا در مقابل سرما حساس میباشند این دسته شامل انواع زغر فایبری میباشند.

بطور کلی زغر نباتی است روز بلند و هرگاه طول روز 14 تا 18 ساعت باشد گل دهی نبات در مدت 10تا 15 روز انجام و به اتمام خواهد رسید.

 

 

 

5

خاک:

از نظر pH خاکهائیکه دارای pH حدود 7 ویا کمی اسیدی باشد برای بذر زغر مناسب اند لیکن بهترین pH برای رشد زغر بین 5.5 تا 7 میباشد.

خاک باید دارای مواد غذائی کافی بخصوص فاسفورس و پوتاشیم باشد تا بتواند در تولید محصول و کیفیت الیاف موثر واقع شود، لیکن ازدیاد نایتروجن موجب چپه شدن نبات خواهد شد. (2)

 

عملیات زراعتی:

قبل ازکشت زمین باید چند مراتبه قلبه شده تا بستر مناسب و بدون گیاه هرزه آماده گردد زمین را باید در تیر ماه  قبل از شروع سرمای زمستان و یخبندان قلبه نمود. چون نبات زغر در برابر گیاه هرزه به نسبت ریشه پراگنده آن مقاومت کرده نمیتواند موجودیت گیاه هرزه در زمین نبات زغر نمو خوب کرده نمیتواند باید زمین را عاری از گیاه هرزه ساخت تا نباتات نموی خوبتر و حاصل بیشتر بدهد.(7)

 

مقدار تخمریز:

در مورد زغر روغنی  مقدار تخم  مصرفی  خیلی کمتر از الیافی بوده ومقدارآن 35 ــ 60  و حد اکثر 80 کیلوگرام  در یک هکتار میباشد. که از این مقدار تخم در حدود 700 تا 1200 بته در هر متر مربع زمین بوجود میآید.(7)

فواصل نباتات را در روی خطوط قطار در حدود 10 تا 15 سانتی متر باید مد نظر گرفت و فاصله بین قطار ها 30 سانتی متر باشد.عمق کشت تخم زغر در شرایط مناسب زراعتی و خاک حدود 1-2.5 سانتی متر میباشد.

مقدار  تخم مورد نیاز در مورد زغر الیافی  و روغنی متفاوت بوده در شرایط  که  منظور تولید زغر الیافی باشد مقدار تخم  مورد نیاز100 ــ 120 کیلوگرام در هکتار باید در نظر گرفته  شود.

زغر نباتی است یکساله با ریشه های ضعیف که زیاد در خاک توسعه نیافته و دوره رشد و زندگی آن حدود 100 تا 120 روز میباشد.

تناوب زراعتی:

زغر در تناوب زراعتی مکان ویژه را اشغال نمیکند لیکن به علت آنکه به امراض قارچی مختلف مبتلا میشود از طرف دیگر تا اندازه زمین را خسته میکند هیچگاه نباید زود تر از 6 تا 8 سال در یک زمین کشت شود. کشت زغر بعد از شبدر، رشقه ویا نباتات علوفه ئی مشابه نتیجه خوب میدهد.

 

زمان کشت:

کشت نبات زغر تابع شرایط منطقه، خاک و نوع زغربوده، زغر که در بهار کشت میشود باید سرمای زمستان بکلی برطرف شده و خطر سرمازدگی درپیش نباشد. تاریخ کشت زغر در بهار با در نظر گرفتن شرایط جوی از (15 حوت الی 15 ثور) میباشد.

زغر دربهار سال که زمین مقدارکافی رطوبت داشته باشد باید کشت گردد.و آبیاری های بعدی  ارتباط  به احتیاج  زمین ونبات دارد.

 

 

6

کود:

در رابطه به تطبیق کود کیمیاوی باید متذکر شد که مقدار کود کیمیاوی که به گندم وجو سفارش شده برای نبات زغر استعمال گردد.

در زمین که زغر بذر میگردد افزایش فاسفورس به زمین موجب ازدیاد روغن میشود.

مقدار مواد غذائی مورد ضرورت زغر بر حسب شرایط محیط و جنس خاک قرار ذیل است:

·                    نایتروجن خالص 40-45 کیلوگرام فی هکتار.

·                    فاسفورس خالص 60 کیلوگرام فی هکتار.

·                    در خاکهائیکه از لحاظ پوتاشیم خیلی ضعیف باشند میتوان برای جبران کمبود پوتاشیم بین 40 تا 45 کیلو گرام در هکتار اضافه نمود. (نباتات صنعتی ،عبدالنبی استانکزی)

·                    هرگاه کود حیوانی پوسیده و فاقد تخم علف های هرزه در اختیار باشد میتوان 30-40 تن به هر هکتار اضافه کرده و همراه با قلبه خزانی با خاک مخلوط گردد.

آبیاری:

در مناطق که باران در دوره رشد این نبات به اندازه کافی ببارد میتوان زغر را بصورت للمی کشت نمود در جائیکه مقدار بارندگی به 1000 ملی متر میرسد میتوان را بدون آبیاری کشت کرد زیرا مقدار آب مورد نیاز در دوره رشد آن حدود 700 تا 800 متر مکعب فی هکتار میباشد.

زغر روغنی در طول دوره زندگی نسبت به زغر الیافی به آب بیشتر نیاز دارد و در مناطق که هوا گرم تر است کشت گردد و زمان لازم برای رشد آن حدود 100 و حد اکثر 120 روز میباشد که در این مدت لازم است به مقدار کافی آبیاری گردد.

برای نموی بیشتر زغر بارندگی 46 الی 76 سانتی مترضرورت بوده  و رطوبت بطور مساویانه  در طول موسم نمونبات برسد.

کنترول گیاه هرزه:

لازم است در زمان رشد یک یا دو مرتبه مزرعه زغر دقیقاً خیشاوه شود ضمناً باید دقت گردد که در موقع خیشاوه بته های زغر تکان نخورد چون به علت داشتن ریشه های ضعیف امکان ازبین رفتن آن وجود دارد در صورتیکه علف هرزه در مزرعه زیاد باشد میتوان از علف کش های کیمیاوی استفاده کرد که مهم ترین علف کش هائیکه در مزرعه زغر استفاده میشود عبارت از2.4.D ویا M.C.P.A میباشد.

بهترین زمان مبارزه با علف های هرزه با استفاده از علف کش ها موقع ظهور گل های زغر میباشد.

 

 

 

 

7

جمع آوری:

موقع که 75 %ویا اضافه ترازآن کپسول هاخشک گردد نبات آماده درو است.

برای برداشت حاصل ازماشین های دروغله جات استفاده شده میتواند وماشین ها قبلآ باید تنظیم گردد.رطوبت تخم زغرباید کمتراز9 فیصد باشد و بالاتر ازآن  سبب پوسیده گی تخم در وقت ذخیره میگردد.

انواع  زغر که  به مقصد الیاف یا تار کشت گردیده باشد. وقتی قابل درواست که 3/1 حصه یا نصف کپسول های آن رنگ نصواری ویا زرد را بخود گرفته باشد.وهم چنان تخم ها کاملاً انکشاف کرده و رنگ  نصواری  داشته  باشد.

زغر روغنی را باید زمانی جمع آوری نمود که ساقه و برگها شروع به زرد شدن نموده وحدود3/2 حصه برگها ریزش نمایند، درین حالت رشد کپسولها کامل شده  و شروع  به زرد شدن نموده اند. و قبل از آنکه کپسول ها تیره رنگ شده و به رنگ قهوه یی تیره در آمده باید نبات جمع آوری شود. این زمان معمولاً حدود30 تا35  روز بعد از ظهور گل ها می باشد.

برخی از زارعین زغر را با دست جمع آوری نموده که این عمل نه تنها پرزحمت است بلکه هزینه بیشتر در قبال خواهد داشت و برای هر هکتار روزانه      15 ــ 20 نفر کارگر ورزیده ضرورت است. بهترین وسیله جمع آوری استفاده ازماشین های مخصوص است که توسط آنها روزانه درحدود 3 تا 5 هکتار زمین جمع آوری میشود.(7)

استخراج روغن:

استخراج روغن از دانه های روغنی به ماشین های مغلق و پیشرفته یعنی به سرمایه زیاد ضرورت ندارد.

از ماشین هائیکه روغن پنبه بدست میآید، روغن از دیگر نباتات روغنی هم بدست آمده میتواند از قبیل زغر، آفتاب پرست، کنجد، مسور و سایبین.

در هندوستان از دستگاه روغن کشی گانی(Gani)  استفاده میشود که نیروی محرکه آن حیوانات میباشد و در این سیستم روغن دانه با فشار از آن خارج میشود.

در افغانستان نیز دستگاه مشابه به گانی را به نام جهاز یاد میکردند که آن هم توسط حیوانات چرخ داده میشود.

نیروی مورد نیاز برای بکار انداختن دستگاه گانی با استفاده ازحیوانات تاًمین میشود. دستگاه های سنتی گانی شامل یک هاون چوبی و یک دسته هاون است در حالیکه هاون به زمین محکم شده و ثابت است دسته آن با استفاده از نیروی یک یا دو حیوان در هاون چرخ داده میشود، دانه ها در اثر فشار خرد میشوند روغن بدست آمده از طریق یک منفذ از کف هاون خارج شده و کنجاره آن بوسیله یک چمچه از بالای هاون به بیرون هدایت میشود.

امروز گانی های موتوری جاگزین گانی های میگردد که با استفاده از نیروی حیوان کار میکنند.(1)

 

8

ساحه کشت زغر در جهان و افغانستان

امروزه نبات زغر به مقدار فراوان به منظور تجارت بخصوص در ایرلند، اروپای شمالی و آمریکا کشت می شود.

جدول(1): ده کشور بزرگ تولید کننده زغر در جهان (2007 م)

کشور ها	تولید (تن)
کاناداCanada	633,500 633،500
ایالات متحده	149,963 149،963
روسیه	47,490 47،490
جمهوری خلق چینPeople's Republic of China	480,000 480،000
هندوستان	167,000 167،000
ایتوپیا	67,000 67،000
بنگلادیش	50,000 50،000
اوکراین	45,000 45،000
فرانسه	41,000 41،000
ارجنتاین	34,000 34،000
مجموع	1,875,018 1،875،018

منبع: سازمان خوراکه و زراعت ملل متحد.

کشت زغر در افغانستان نیز رواج داشته که در ولایات شمال مانند بلخ، شبرغان، سرپل، بغلان، تخار، بدخشان و کندز بذر میگردد.

قرار اظهارات ریاست زراعت کندز در این ولایت دهاقین با کشت زغر از زمانه های قبل آشنائی دارند. در ولایت کندز و ولایات هم جوار آن تعداد زیاد دهاقین در مزارع خود به اندازه کافی زغر بذر مینمایند، در ولایت مذکور انواع زغر ساقه متوسط مروج بوده و تا فعلاً کدام نوع دیگر آن بذر نگردیده است.

زغر در ولایت غور تنها به مقصد روغن کشت میگردد و هم چنان از کنجاره آن برای تغذیه حیوانات کار گرفته میشود و از مواد باقی مانده روغن زغر صابون میسازند در ولایت مذکور نبات زغر بعد از گندم،برنج و کنجد مقام چهارم را بخود اختصاص داده است.

در ولایت غور کشت زغر در زمین های للمی در تاریخ اول دلو و در زمین هائیکه به اندازه کافی آب دارند در ماه های حوت و حمل کشت میشود. دهاقین معمولاً زمین های خود را بواسطه تراکتور ویا قلبه های محلی قلبه نموده و بعد از کشت تخم زغر سیخ ماله و ماله هموار میکنند تا که گیاهان هرزه آن جمع شده و تخم زغر تحت خاک شود. کشت زغر به شکل قطار صورت نمی گیرد زیرا از یک طرف تکنالوژی موجود نبوده و از طرف دیگر دهاقین به تکنالوژی آشنائی ندارند. در ولایت مذکور دهاقین در یک جریب زمین 7 کیلوگرام تخم و در زمین های للمی 8 کیلوگرام تخم کشت میکنند ، دهاقین به شکل عنعنوی توسط گانی ها روغن را استخراج مینمایند.(5)

9

جدول(2): ساحه بذر زغردر افغانستان در سال 1389

ولایات	ساحه (به هکتار)
بدخشان	90
سمنگان	292
جوزجان	920
بغلان	1400
سرپل	1500
کندز	3000
تخار	3509
بلخ	9740
مجموع	20451

منبع: ریاست عمومی ترویج وزارت زراعت، آبیاری و مالداری.

اهمیت اقتصادی زغر

در میان نباتات صنعتی که در آسیای میانه منجمله افغانستان زرع میگردد، زغر یک نبات زراعتی عمده محسوب میشود. زغر اهمیت بزرگی در حیات مردم داشته و تخم زغر دارای 42-48 فیصد روغن میباشد. بهترین انواع محلی که در آسیا کشت میشوند از 47-48 فیصد روغن میدهند.مردم روغنی را که از تخم زغر بدست می آید، خیلی دوست دارند، از روغن زغر در صنعت چرم گری و چرم سازی، صنعت بافندگی، صنعت صابون سازی و کاغذ سازی نیز استفاده میشود.

از25 کیلوگرام تخم زغر9 کیلوگرام روغن بدست میآید. فایبر زغر در ساختن سگرت، بانکنوت ها وکاغذهای قیمتی استفاده میشود.

 ازدانه زغربشکل مستقیم ویا آسیاب شده استفاده میشود و از الیاف آن درساختن پارچه های نفیس بکارمیرود و در کشورما نیزنبات زغر کشت شده و مورد استفاده قرارمیگیرد.نبات زغرمنبع عمده روغن نباتی بوده که ازتخم آن تیل بدست می آید ومحصولات اضافی آن بنام کنجاره یادشده که جهت تغذیه حیوانات بکارمیرود.

کنجاره زغر بطور اوسط 33 فیصد پروتین،8.6 فیصد شحم،31.6 فیصد کابوهایدریت و 8.7 فیصد سلولوز دارد.از کنجاره زغر در تغذیه گاوهای شیری و گوشتی استفاده مینمایند. از کاه میده این نبات در تغذیه گوسفندان کار گرفته شده خصوصاً برای تغذیه قچ های نسلی از آن استفاده میشود.

زغر را به منظور به دست آوردن تیل و نخ زرع مینمایند. زغر در صنعت نساجی در اروپا و جهان از اهمیت زیاد برخوردار است. (3)

روغن زغر نیز بهترین ماده روغنی در صنعت بخصوص در رنگریزی و رنگ سازی میباشد.

10

ترکیبات روغن زغر بستگی به خصوصیات نوع و شرایط رشد نبات دارد. روغن موجود در دانه های زغر شامل قطرات درشتی است که در سایتوپلازم (Cytoplasm) حجرات جنین و مجاور البومین وجود دارد. از ویژگی های روغن زغر این است که دارای اسید های شحمی غیر مشبوع میباشد و اسید های این روغن شامل گلسرین و ترکیبات صابونی میباشد که در آنها سودیم و پوتاشیم نیز وجود دارد.

مقدار حاصل زغر روغنی بین 700 تا 1700 کیلوگرام فی هکتار متغیر بوده و گاهی اوقات در صورتیکه عملیات زراعتی کامل باشد این مقدار به 2500 کیلوگرام میرسد.(2)

روغن زغر به سبب داشتن مقدار فراوان اسید های شحمی Linolinc باسه پیوند مضاعف ،منحصر به فرد میباشد و عمدتاً به عنوان روغن خشک شونده (Drying Oil)  بکار میرود.

روغن زغر بدليل قابليت خشك شوندگی که دارد در صنعت رنگسازی برای ساختن رنگهای روغني مورد استفاده قرار میگیرد.

نوت: روغن خشک شونده روغنی است که در مجاورت هوا به سرعت خشک میشود و در نقاشی بکار میرود.(1)

از کوبیدن دانه های رسیده زغر که تخم زغر نامیده می شود، ضماد مخصوص جهت درمان جوش و ورمهای پوستی تهیه می شود. دانه های نبات دارای خاصیت تسکین درد می باشند و خارش و التهابات پوستی را از میان می برند.

تا جنگ جهانی دوم، روغن زغر یکی از اجزای اصلی تهیه رنگها و مواد جلا دهنده بوده است.

گر چه کارخانه های سازنده رنگهای عضوی، برای ساخت رنگها و همچنین نقاشها در تهیه تابلوها رنگ و روغن، هنوز از روغن زغر استفاه میکنند، با این حال، مواد مصنوعی به طور قابل ملاحظه جایگزین روغن زغر شده اند. روغن زغر یکی از اجزای جلا دهنده لوازم منزل مانند مبل می باشد و برای جلا دادن کارهای چوبی از این روغن استفاده می شود.

 

 

 

 

 

 

 

11

نتیجه گیری و سفارشات :

از مطالب تذکر یافته چنین استنباط میگردد که زغر یک نبات فوق العاده مؤثر نه تنها برای استفاده های مختلف برای انسانها بلکه از مواد باقی مانده آن برای حیوانات نیز استفاده مزید صورت میگیرد لذا رشد و توسعه نبات زغر مخصوصاً در شرایط افغانستان و خاصتاً در مناطق ایکه اقلیم مناسب برای کشت آن موجود است یک امر حتمی میباشد. با استفاده از مطالب فوق در مورد کمی ها و کاستی های کشت، اهمیت اقتصادی و توسعه نبات زغر سفارشات ذیل تحریر میگردد:

1.                کشور ما برای رفع نیازمندی های داخلی سالانه به ملیون ها دالر صرف واردات روغن های نباتی مینماید، کاهش واردات روغن های نباتی و دانه های روغنی مستلزم پلانگذاری دقیق، علمی.، همه جانبه و اصولی در زمینه حمایت از توسعه کشت نباتات تیلی (Oilseed) میباشد.

2.                اصلاح روش های جمع آوری و تکنالوژی پس از برداشت برای به حد اقل رساندن خسارت عملکرد دانه روغنی .

3.                سرمایه گذاری جهت تقویت سیستم تاًمین تخم مناسب، کود، ادویه، آبیاری و تاًمین اتبارات لازم برای راغب کردن دهاقین جهت کاربرد تکنولوژی نوین از طریق اجرای گسترده و سراسری برنامه های انتقال تکنولوژی.

4.                اصلاح عملیات پس از برداشت برای حفظ سلامت دانه های روغنی تجارتی، سیستم قیمت گذاری تاًمین مالی و پشتیبانی از عملیات فن آوری صنعتی.

5.                اصلاح شیوه های تولید دانه های روغنی و تکنولوژی های حمایتی نظیر مبارزه با آفات و بیماری ها ،تعین نیاز های غذائی وغیره به منظور افزایش عملکرد در واحد سطح و تضمین سود بیشتر برای دهاقین.

6.                ایجاد تکنولوژی های جدید و دارای ارزش اقتصادی برای تولید پایدار دانه های روغنی به کمک شبکه گسترده تحقیقات و انجام حمایت های سیاسی و مالی از تحقیقات دانه های روغنی.

7.                پیگیری یک سیاست شفاف و کار آمد در زمینه رابطه دهاقین با بخش تحقیقات و بخش صنعت.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

12

ماخذ:

1.  احمدی، محمد رضا .1378. کیفیت و کاربرد دانه های روغنی. وزارت کشاورزی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی.  صفحات: 63-67.

2. خدا بنده، ناصر .1376. زراعت گیاهان صنعتی دانشگاه تهران. چاپ هفتم، تهران- ایران. صفحات: 155- 176.

3. ستانکزی، عبدالنبی .1380. نباتات صنعتی. اداره کتابخانه های سیار اریک. صفحات: 40-46.

4. کریمی، هادی .1375. گیاهان زراعی. موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران. صفحات: 200-208.

5. شریفی، محمد ظریف. 1389 . لکچر نوت مضمون نباتات صنعتی. پوهنتون کابل، پوهنځی زراعت. صفحه : 35 .

6. ملک، نجیب الله و فرید احمد شیرزی .1385. مجله کرنه ، شماره 29. تحقیقات برای تولید نباتات تیلی در زون شمال افغانستان. وزارت زراعت، مالداری و آبیاری. صفحات: 13-14.

7. نثار، سهیلا .1389 .مجله کرنه، دوره دوم، شماره 46. زغر. وزارت زارعت، مالداری و آبیاری. کابل – افغانستان. صفحات: 18-20 .

8- D.J Unersander, N.j.Ehlke, A.R. Kaminski, J.D. Doll, k.A. kellin. American Agronomy Journal. Pp: 2,3,4,5 and 6.

 

 

هوش در نباتات

هوش در نباتات

مقدمه

یکی از تفاوت‌‌های آشکار بین ما انسان ها (حيوانات) و خویشاوندان سبز رنگ دورمان ، یعنی  نباتات، حركت  و جابه‌جایی ماست. ما پذیرفته‌ایم که هوش را از روی کارها اندازه گيري كنيم ، زیرا کارهایی که انجام می‌دهیم نشان می‌دهند که در مغز ما چه می‌گذرد. بنابراین، چون نباتات خاموش و بی‌حركت به چشم می‌آیند و در یک جا ریشه دوانده‌‌اند، زیاد تیز هوش و زرنگ به نظر نمی‌رسند. اما نباتات نیز حركت دارند و به اتفاقات محيط  خود پاسخ می‌دهند.

نباتات با حساسیت چشمگیری كم از كم 15 متغیر محیطی مختلف را پیوسته بررسی می‌کنند. آن‌ها می‌توانند این پیامهای ورودی را پردازش کنند و با کمک دسته‌ای از ماليكول ها و راه‌های پیام‌رسانی ، خود را برای پاسخ درست آماده سازند. بنابراین ، توان محاسبه‌‌گری نباتات بی‌مغز شاید به اندازه‌ بسیاری از حيوانات بامغزی باشد که می‌شناسیم. ساقه‌ در حال رشد می‌تواند با کمک اشعه هاي مادون سرخ ، نزدیک‌ترین همسایه‌های رقیب خود را حس کند و پیامد کارهای‌ آن‌ها را پیش‌بینی کند و اگر لازم باشد، به شیوه‌ای از رخ‌دادن آن پیامدها پیش‌گیری کند.

برای مثال ، هنگامی که همسایه‌های رقیب به نخل (Stilt) نزدیک می‌شوند همه‌ نباتبه سادگی جابه‌جا می‌شود. رايزوم برخی نباتات علفی با انكشاف به سوی بخش بدون رقیب و یا مملو از مواد غذایی ، جای زندگی خود را بر می‌گزیند. زردپيچك که نوعی نبات پرازيتي است، طی یک یا دو ساعت پس از نخستین برخوردش با نبات میزبان ، توانایی بهره‌برداری از آن را می‌سنجد. خلاصه، نباتات می‌توانند ببینند، بچشند، لمس کنند، بشنوند و ببویند.

دوری از سایه

ساقه‌ در حال رشد می‌تواند با کمک نور مادونسرخ، نزدیک‌ترین همسایه‌های رقیب خود را حس کند و پیامد کارهای‌ آن‌ها را پیش‌بینی کند و اگر نیاز باشد، به شیوه‌ای از رخ‌دادن آن پیامدها پیش‌گیری کند. این فرایندها را ماليكول هایی به نام فیتوکروم میانجی‌‌گری می‌کنند. فیتوکروم‌ها ، گیرنده‌ها و حسگرهای نور در نباتات هستند. هر فیتوکروم از یک بخش دریافت‌کننده‌ نور و یک بخش متحول‌کنند‌ه‌ي پیام تشکیل شده است.

بخش دریافت‌کننده‌ نور ساختمان تتراپیرول دارد و از راه آمينو اسيد سیستئین به بخش متحول کننده‌ که نوعي پروتئین است، پیوند می‌شود. فیتوکروم در پاسخ به طول موج‌های گوناگون نور به شکل کارا و ناکارا درمی‌آید. شکل ناکارا (Pr) پس از جذب فوتون‌های سرخ به شکل کارا (Pfr) درمی‌آید. Pfr که فوتون‌های مادون سرخ را بهتر دریافت می‌کند، در پاسخ به این طول موج‌ها به Pr دگرگون می‌شود.

ساز و کار فیتوکروم

در نور خورشید ، نسبت نورسرخ به مادون سرخ نزدیک 2/1 است. اما در یک جامعه‌‌ نباتي این اندازه کاهش می‌یابد، زیرا كلروپلاست عمليه تركيب ضيايي ، از جمله کلروفیل ، نور سرخ را جذب می‌کنند. تغییر در نسبت نورسرخ به مادون سرخ شاخص قابل اطمینانی برای ارزیابی نزدیکی نباتات رقیب است. در جامعه‌های فشرده پرتوهای  مادون سرخ که از برگ‌های نباتات بازتاب می‌یابند یا پراکنده می‌شوند، پیام روشن و منحصر به فردی است که از نزدیکی رقیبان آگاهی می‌دهد.

پس از درک نسبت پایینی از نور سرخ به مادون سرخ ، نباتي که از سایه دوری می‌گزیند (نبات آفتاب پسند) بر رشد طولی خود می‌افزاید و اگر ترفنندهایش کارگر افتند، جنبه‌های دیگر پاسخ دوری از سایه باعث سرعت گرفتن گلدهی و تولید پیش از زمان دانه می‌شوند تا بخت ماندگاری افزایش یابد. دانشمندان در آزمایشی گروهی از نباتات را در زیر فیلتری پرورش دادند که نسبت نور سرخ به مادون سرخ را کاهش می‌داد و بنابراین ، پاسخ دوری از سایه را برمی‌انگیخت. این نباتات نسبت به نباتاتی که زیر نور کامل خورشید رشد مي كردند، رشد طولی بیش‌تری پیدا کردند. البته ، اندازه‌ رشد طولی به اندازه‌ آفتاب‌پسندی نبات ارتباط دارد. نباتات صحرایی نسبت به نباتاتی که بطور معمول در سایه‌ی درختان جنگل رشد مي كنند، رشد طولی بیش‌تری پیدا کردند.

فیتوکروم‌ها اغلب فعالیت پروتئین‌کینازی را از خود نشان می‌دهند. این ماليکول‌ها با پیوند زدن گروه‌های فاسفيت به پروتئینها ، فعالیت آن‌ها را تغییر می‌دهند. بر این اساس ، آن‌ها با تغییر فعالیت پروتئین‌هایی که در تنظیم جين‌ها دخالت دارند، بر فعالیت آن‌ها تاثیر می‌گذارند. جين‌های زیادی در نباتات شناخته شده‌اند که از راه فیتوکروم در پاسخ به نور تنظیم می‌شوند. البته ، فیتوکروم‌ها بخشی از پاسخ‌های زیستی را از راه تغییرهایی در تعادل یون‌ها در حجره پدید می‌آورند.

فرار از سایه

نباتات برای دوری از چتري سایه‌انداز همسایگان خود ، می‌توانند به کارهای چشم‌گیرتری دست بزنند. برای مثال ، نخل استیلت (Socratea exorthiza) ساقه‌ای دارد که مانند شخصی که عصا چوب زیر بغل دارد، بر ریشه‌های عصامانند نبات تکیه دارد و اغلب نیز بطور مستقیم با زمین تماس ندارد. نام معمولی این نبات نیز به همین ویژگی اشاره دارد. (واژه استیلت به معنای پایه و تکیه گاه است.) از این رو ، این نبات استوایی را می‌توان نخل پایه‌دار نامید.

هنگامی که همسایگان نخل پایه‌دار بر مقدار نور دریافتی نبات تاثیر می‌گذارند یا به منبع غذایی آن دست ‌ درازی می‌کنند، نخل فرار را برقرار ترجیح می‌دهد و همه‌ نبات به جایی جابه‌جا می‌شود که بسیار آفتابی است. برای این جابه‌جایی ریشه‌هاي تکیه‌گاهی جدید به سوی جای آفتابی رشد می‌کنند و ریشه‌های طرف سایه‌انداز شده آرام‌آرام می‌میرند. در این رفتار نبات، به خوبی هدف‌دار کار کردن را می‌بینیم.

در جست و جوی غذا

نباتات در جست و جوی مواد غذایی می‌توانند خاک پیرامون خود را ارزیابی کنند و به جاهایی سر بکشند که بهترین چیزها در آن جا یافت می‌شوند. دانشمندان به تازگی برای نباتات آزمون‌های هوشی را سامان داده‌اند که به کمک آن‌ها می‌توان دریافت نباتات در کندوکاو پیرامون‌شان تا چه اندازه‌ای خردمندانه کار می‌کنند. آنان با کاشتن نباتات در خاک نامتجانس ، یعنی خاکی که قطعه‌های آن از نظر کیفیت مواد غذایی باهم تفاوت دارند، هوش نباتات را می‌سنجد. پیچک باغی (Glechoma hederace) توجه نبات‌شناسان را به خود جلب کرده است.

این نبات همانطور که روی زمین می‌خزد، در دو بعد رشد می‌کند. هر جا که مناسب باشد، از ساقه زیر زمینی آن ریشه‌هایی به سوی زمین و ساقه‌هایی به سوی بالا پدید می‌آیند. وقتی نبات در خاک مرغوبی قرار گیرد، انشعاب و شاخ و برگ بیش‌تری تولید می کند. هم‌چنین ، كتله‌هایی از ریشه پدید می‌آورد تا با سرعت بیش‌تری از خاک قطعه‌ای که در آن می‌روید، بهره‌برداری کند. اما هنگامی که این نبات خزنده در قطعه‌ی فقیرتری قرار می‌گیرد، با سرعت بیش‌تری انكشاف خود را به بیرون از آن قطعه ‌، پیش می‌برد تا به هر نوعي از آن ‌جا فرار کند.

در این حالت ، ساقه‌ی زیر زمینی نبات نازک‌تر است و انعشاب کم‌تری دارد. این تغییر در الگوی رشد باعث می‌شود، ساقه‌های هوایی جدید دورتر از نبات والد شکل گیرند و در محیط تازه‌ای به جست و جوی مواد غذایی بپردازند. البته ، میزان رشد فقط با کیفیت مطلق یک قطعه ارتباط ندارد، بلکه میزان مرغوبیت آن در مقایسه با قطعه‌های اطراف نیز برای نبات مهم است. در واقع ، نبات قطعه‌ای را به عنوان قطعه‌ مرغوب شناسایی می‌کند که دست کم دو برابر سرشارتر از قطعه‌های پیرامون باشد. اما پیش از این پاسخ‌های هوشمندانه ، نبات باید بتواند کیفیت قطعه‌ای را که در آن می‌روید بسنجد.

دو پژوهشگر انگلیسی جينی را در نبات رشادی (Arabidopsis) کشف کرده‌اند که به ریشه‌ها این توانایی را می‌دهند که برای پیدا کردن قطعه‌های سرشار از نايترت و نمک‌های آمونیم ، خاک را بچشد. فراورده‌ این جين به ریشه‌ها امکان می‌دهد به جای جست و جوی تصادفی و پر هزینه ، به سوی مواد غذایی رشد کنند. این دو پژوهشگر برای شناسایی جين‌هایی که ممکن است در این کار دخالت داشته باشند، جهش یافته‌های(mutant) گوناگونی از رشادی را پرورش دادند تا سرانجام جهش یافته‌ای را پیدا کردند که نمی‌توانست با توسعه‌ ریشه‌های جانبی از ریشه‌های اصلی ، به جست و‌جوی نایترت بپردازد. به این ترتیب آنان جينی را کشف کردند که برای شناسایی نایتات ضروری است.

ذايقه در نباتات

ریشه‌های نباتات می‌توانند رفتارهای هوشمندانه‌تری نیز از خود بروز دهند. در دانشگاه تگزاس ، استنلی روکس و کولین توماس انزايمي به نام آپیراز را بر سطح ریشه‌ها کشف کردند که به آن‌ها توانایی می‌دهد در جست و جوی ATP تولید شده از سوی مايكروارگانيزم هاي خاک ، قطعه‌های گوناگون خاک را مزه کنند. آپیراز به صورت پروتئینی متصل به غشا تولید می‌شود که بخش دارای فعالیت کاتالیزوری آن به سوی بیرون سلول است. این انزايم با فعالیت آبکافتی خود فاسفيت گاما و بتا را از ماليكول ATP یا ADP جدا می کند.

نباتات به کمک این انزايم بخشی از فاسفيت معدنی لازم برای رشد خود را بدست می‌آورند. این دو پژوهشگر در آزمایشی نشان دادند، نباتات تراژنی که مقدار زیادی آپیراز تولید می‌کردند، نسبت به نباتات دیگر، رشد بیش تری داشتند. مکنده‌های نبات زردپيچك (Cuscuta) نیز برای غارت بهترین نبات میزبان از حس ذايقه بهره می‌گیرند. این نبات که توان عمليه تركيب ضيايي را ندارد، به دور ساقه‌های میزبان می پیچد و برای بدست آوردن مواد غذایی و آب ، ساختارهای مکنده خود را درون آن‌ها فرو می‌کند.

هوش این نبات پرازيتي در ارزیابی مقدار انرژی که می‌توان از میزبان بدست آورد و مقدار انرژی که برای بهره‌برداری از آن باید صرف شود، به کمک نبات می‌آید. از لحظه برخورد پرازيت با نبات میزبان تا آغاز گردآوری مواد غذایی از آن ، نزدیک 4 روز است. این زمان برای ارزیابی میزان پرباری میزبان و تصمیم گیری برای تولید پیچ‌های کم تر یا بیشتر به دور آن ، کافی است. پیچ‌های بیش‌تر به تولید مکنده‌های بیش‌تر و در نتیجه بهره‌برداری بیشتر از میزبان می‌انجامند. اما اگر میزبان پربار نباشد تولید پیچ‌های بیش‌تر نوعی هدر دادن انرژی به شمار می‌‌آید.

در دهه 1990 کولین کلی نشان داد راهبردهایی که نبات زردپيچك برای جست و جوی بهترین میزبان بکار می‌گیرد، با مدل‌های ریاضی که برای توضیح جنبه‌های اقتصادی جست و جوی غذا در جانوران ابداع شده بودند، هماهنگی دارند. بنابراین ، زردپيچك ممکن است زرنگ‌ترین شکارچی پیرامون ما نباشد، اما در جست و جوی شکار به خوبی جانورانی که می‌شناسیم، کار می‌کند.

لامسه در نباتات

نباتات گوشتخوار از جمله نبات دیونا (Dionea muscipula) با سرعت شگفت‌آوری به برخورد حشره‌ها با کرک‌های حساس روی برگ‌هایشان پاسخ می‌دهند. با واکنش گل قهر (Mimosa pudica) به کوچک‌ترین برخورد آشنا هستید. اما این نباتات ، تنها نباتاتی نیستند که می‌توانند برخورد را درک کنند. آن‌ها نسبت به دیگر نباتات ، فقط لامسه نیرومند‌تری دارند. نباتات معمولی برای پاسخ دادن به کشیدن های باد به لامسه نیاز دارند. باد می‌تواند بر میزان شاخ و برگ در نباتات اثر منفی داشته باشد.

از اینرو ، نباتات می‌کوشند با تقویت انساج بخش‌هایی که به نوسان درمی‌آیند، در برابر باد پایداری کنند. البته ، مصرف کردن انرژی برای انساج ممکن است دهقانان را نگران کند. در یک آزمایش مشاهده شد وقتی نبات جواري هر روز به مدت 30 ثانیه تکان داده شود، میزان محصول تا 30 الی 40 درصد کاهش می‌یابد. پژوهشگران می‌خواهند بدانند چگونه پیام لامسه ، بافت‌های محکم‌تری تولید می‌کند. بیش‌تر پژوهش‌های کنونی بالاي کلسیم متمرکز شده است. هنگامی که نباتات به طرفي کشیده می‌شوند، یون‌های کلسیم از واكيول‌ها به درون سیتوسول جریان پیدا می‌کنند.

بیرون رفتن این یون‌ها ، که تنها یک دهم ثانیه به درازا می‌کشد، به فعال شدن جين‌هایی می‌انجامد که با تقویت دیواره‌ حجره ارتباط دارند. تاکنون پنج جين از این جين‌های لامسه (TCH) شناسایی شده‌اند. یکی از این جينها، رمز ساختن پروتئین کالمودولین را در خود دارد که حسگر اصلی کلسیم در نباتات و حيوانات است. در سال 1995 جانت برام چهارمین جين لامسه (TCH4) را کشف کرد که انزايمي به نام زیلوگلوکان اندوترانس گیکوزیلاز را رمز می‌دهد. این انزايم بالاي دیوار حجروي نباتات اثر می‌گذارد و با تغییرهایی که در اجزای اصلی سازنده‌ آن‌ها پدید می‌آورد، بر قدرت و استحکام آن‌ها می‌افزاید.

منبع سايت رشد

برگردان به دري :مجله زراعتي افغانستان

www.arezooyesabz.blogfa.com

اصطلاحات حفاظه نباتات

اصطلاحات امراض نباتي به دري

 

پتالوژي نباتي: (Plant Pathology )
پتالوژی نباتي به علم مطالعه‌ی امراض نباتي گفته می‌شود، این علم عوامل مرض‌زا، چگونگی ایجاد مرض، چگونگی فعل و انفعلات، ارتباط میان نبات میزبان و عوامل تولیدکننده‌ی مرض آن و درنهایت روش‌های مبارزه با آن‌ها را مورد بررسی قرارمی‌دهد.
● علم امراض نباتي: (phytopathology )
علم مطالعه‌ی امراض نباتي، شناسایی، ‌مطالعه و مبارزه با عوامل زیان‌آور به نبات و فرآورده‌های نباتي و آثار ناشی از این عوامل.
● مرض فیزیولوژیکی: (physiological disease) هرگونه اختلال در فیزیولوژی نبات که عامل آن موجود زنده نباشد مانند اختلال ناشی از کمبود مواد غذایی، سرمازدگی و آلودگی هوا. بدیهی است همه امراض جنبه فیزیولوژیکی دارند ولی اصطلاح درامراض فیزیولوژیکی اغلب به معنایی است که دربالا آورده شده
● پتوجن(عامل مرض): (Pathogen)
پتوجن‌ها به دو گروپ زنده Animate و غیرزنده Inanimate تقسیم‌بندی می‌شوند که عامل تولید مرض هستند.
● پرازیتیزم: (Parasitism)
رابطه‌ی میان پارازيت و میزبان که دراکثر مواقع به ضرر میزبان تمام می‌شود.
● پرازیت: (Parasit)
یا طفيلي به موجودی گفته می‌شود که حداقل یک قسمت از چرخه‌ی زندگی خود را داخل یا روی موجود زنده‌ی دیگر که به آن میزبان یا host گفته می‌شود به سرمی‌برد و تمام یا قسمتی از موادغذایی موردنیاز خود را از آن موجود کسب کند.
● پارازيت هاي اجباری: (Obligate Parasite)
یعنی برخی از پتوجن‌ها مانند ویروس‌ها، نيماتودها و عده‌ای از قارچ‌ها برای تغذیه و تکمیل چرخه‌ی زندگی خود، وابستگی کامل به حجره زنده‌ی میزبان دارند و درمحیط غذایی غیرزنده قادر به رشد نمی‌باشند.
● سپروفايت اجباری: (Obligate Saprophyte)
قادر به تغذیه از سلول زنده نمی‌باشند بلکه مواد عضوي موردنیاز خود را از منابع غیرزنده یا بقایای پوسیده تامین می‌کنند مانند باکتری‌ها، مایکوپلازماها و بسیاری از قارچ‌ها که قادرند هم ازحجره نباتي و هم درمحیط غیرزنده رشد کنند.
● دوره‌ی مرض:
فواصلی که درتوسعه‌ی یک مرض رخ می‌دهند را دوره یا چرخه‌ی امراض می‌نامند که شامل مراحل زیراست:
▪ تلقیح: (Inoculation)
عبارت از تماس عامل مرض با نبات است. عامل مرض را مایه‌ی تلقیح می‌گویند.
▪ نفوذ: (Penetration)
نفوذ عبارت از ورود عامل مرض، مستقیم یا از منافذ طبیعی و زخم‌ها به داخل میزبان صورت می‌گیرد. قارچ‌ها، نيماتود ها و نباتات گلدار پرازيتي می‌توانند به داخل نبات نفوذ کنند. محل تماس قارچ با سطح نبات کمی متورم شده و اپرسوریم (Appresorium) تشکیل می‌شود ازمحل اپرسوریم یک هیفاي ظریفی به نام میخ نفوذي خارج شده و به کمک آن وارد نبات می‌شود. نباتات پرازيتي گلدار نیز پرسوریم و میخ نفوذي تولید می‌کنند. تمام باکتری‌ها و بسیاری از قارچ‌ها توسط سوراخ هاي هوایی، آبی، عدسک‌ها و زخم وارد نبات می‌شوند ویروس‌ها و بعضی از باکتری‌ها و پتوجن‌های دیگر می‌توانند توسط نیش حشرات به داخل انساج میزبان نفوذ کنند.
▪ مصابيت: (Infection)
مصابيت مرحله‌ای است که پتوحن ‌در داخل میزبان با حجرات حساس ارتباط برقرارکرده، غذای خود را ازآن‌ها جذب می‌کند. نبات دراین مرحله مکانیزم دفاعی مختلفی ازخود آشکار می‌سازد.
▪ دوره‌ی نهفتگی امراض:(Latent Period)
مدت زمان بین تلقیح تاظهور علایم امراض را دوره‌ی نهفتگی می‌گویند.
▪ Invasion
دراین مرحله عوامل امراض‌زا به‌صورت‌های گوناگون و به درجات متفاوت در انساج میزبان خود پخش می‌شوند.
▪ تولیدمثل: (Reproduction)
نحوه‌ی تولیدمثل در پرازيت متفاوت است. باکتری‌ها به‌صورت تقسیم دوگانه حجره و به‌ندرت ازطریق جنسی تكثر مي كنند. قارچ‌ها ازطریق تولید اسپورهای جنسی و غیرجنسی و مایکوپلازماها، پروتزوآها با تقسیم ساده تکثر می كنند ویروس‌ها و ویروئیدها ازطریق همانندسازی (replication) با استفاده از تقسیم سلول، نيماتود ها با تخمگذاری و نباتات گلدار طفيلي با تولیدتخمتولیدمثل می‌کنند.
▪ انتشار پتوجن: (Transmission)
انتشار پرازيت ها مانند زئوسپورهای قارچ، باکتری‌، نيماتود می‌توانند مسافت کوتاهی را طی کنند اما دراکثر مواقع پرازيت ها به صورت غیرفعال توسط باد، باران، حشرات، آب آبیاری، ‌بذر، ‌تيوبر و نشاءهای آلوده، حيوانات و ماشين هاي کشاورزی و باغبانی انتشار پیدا می‌کنند.
▪ زمستان گذرانی: (Over wintering)
پرازيت هاي نباتات چندساله زمستان را در نباتات می‌گذرانند. قارچ‌هایی که پرازيت نباتات یکساله هستند ممکن است زمستان را به شکل اسپور، مايسيليم درحالت خواب، اسکلرشيم درروی بقایای نباتی و یا دربذر و تيوبر سپری کنند، باکتری‌ها نیز درداخل بذر، تيوبر، نباتات آلوده و خاک زمستان را می‌گذرانند. نيماتود در بیشتر مواقع به‌صورت تخم درخاک و یا به‌ندرت به‌شکل لاروا درتخم زمستان گذرانی می‌کنند. ویروس‌ها در حشرات ناقل، نباتات میزبان،تخم و تيوبر زمستان را می‌گذرانند...
● بی‌رنگی: (etiolation)
ازبین رفتن رنگ سبزنبات به علت رشد درتاریکی یا دراثر مواد تولید شده در مایکروارگانیزم‌ها
● يرقان: (chlorosis)
به از بین رفتن جزئی یا کلی رنگ سبز اندام‌های نباتي دراثر کمبود موادغذایی یا حمله‌ی پتوجن‌ها با وجود نور کافی گفته می‌شود. کلروسز با برطرف شدن عامل آن محو شده ونبات رنگ طبیعی خود را به دست می‌آورد.
● ملانوز: (melanose)
به قهوه‌ای یا سیاه شدن تيوبر و اندام‌های گوشتی می‌گویند، این امراض دراثر کمبود اکسیژن پدید می‌آید.
● موزائیک: (mosaic)
ایجاد لکه‌های زرد در تيغه برگ را موزائیک می‌نامند که از امراض‌ ویروسی است.
● پژمردگي: (wilting)
درنباتاتی دیده می‌شود که ریشه یا انساج انتقالي‌شان مورد حمله قرارگرفته باشند.
● لکه‌دارشدن برگ و میوه:
بسیاری از پرازيت‌ها تولید لکه دربرگ و میوه می‌کنند. اندازه، شکل، رنگ، لکه‌ها می‌تواند درتشخیص امراض مهم باشد.
● ریزش اندام‌های نباتي:
ریزش برگ، گل، جوانه، میوه در صورتی که غیرطبیعی و ناشی ازامراض است که بی‌اندازه باشد.
● نانیزم: (nanisme)
نانیزم  نباتي دراثر کاهش تعدادی از حجرات نباتي هایپوپلازیا (hypoplasia) و یا کوچک شدن اندازه‌ی حجرات هایپوترافی (hypotrophy) پدید می‌آید.
● ژیگانتیزم: (gigantism)
عبارت از رشد بی‌اندازه‌ی اندام‌های نباتي دراثر افزایش تعداد حجرات هایپرپلازیا (hyperplasia) و یا رشد بی‌اندازه‌ی سلول هایپرترافی (hypertrophy) می‌باشد. ژیگانتیزم در اثر افزایش نايتروجن خاک، عوامل نامساعد محیطي، امراض‌ باکتریایی و... بوجود می‌آید.
● عدم تقارن دربرگ:
با ازبین رفتن تقارن بین دوقسمت تيغه برگ بوجود می‌آید.
● جارویی شدن:
شاخه‌ها از فواصل نزدیک بهم رشد کرده، شکل جارو به خود می‌گیرند.
● روزت: (rosette)
فاصله‌ی میان گره هاکم شده و برگ‌ها به‌صورت کپه‌ای مانند گلبرگ‌های گل سرخ شده.
● تاولی شدن:
بافت میان رگبرگ‌ها رشد فوق العاده‌ای پیدا کرده و در روی تيغه به شکل تاول ظاهر می‌شود.
● بوغمه Gal:
دراثر تحریک حجرات وعمل هایپروترفی یا هایپرپلازیا بوجود می‌آید. تومور و برآمدگي غير طبيعي بالاي نباتات كه در اثر مصابيت بعضي پتوجن هاي نباتي صورت مي گيرد.
● تغییراستحکام بافت نباتي:
دراثر امراض ممکن است بافت نباتي استحکام خود را ازدست داده، پوسیده شود.
● نکروسز: (necrosis)
نکروسز دراثر مرگ حجرات نباتي بوجود می‌آید که به‌صورت انساج مرده یا لکه‌ی قهوه‌ای خشک ظاهر می‌شود.
●Necrotic:

حجرات مرده و رنگ باخته.

● بلایت : (blight)
 اصطلاح عام است كه جهت تشريح علايم امراض نباتي استعمال مي گردد.بلايت ممكن است مرگ برگ ها ، گل ها ، ساقه و پژمردگي ناگهاني يا مرگ يك نبات مكمل را در بر گيرد.  

● خوره: (canker)
زخم باز و فرو رفته اي كه انساج آن مرده و اكثرا در قسمت چوبي نبات به وجود مي آيد.
● مرگ سرشاخه: (dieback)
مرگ سریع سرشاخه‌ها از انتها به پائین گسترش می‌یابد.
● قرغنه: (anthracnose)
نوعي از مرض نباتي است  كه بالاي برگ ها يا ميوه ها داغ ها تشكيل گرديده و قارچ هاي عامل آن كونيدياي خود را در اسيرولس توليد مي نمايد.
● جرب:‌(scab)
لکه‌های موضعی بالاي برگ، میوه، تيوبر و یا سایرقسمت‌های نبات که به‌طور عمده کمی برجسته یا فرورفته بوده و درز خورده نیز می‌باشند.
● سرخي: (rust)
داغك هاي شبیه به زنگ آهن درروی برگ و یا سایر اندام‌های هوایی گفته می‌شود.
● سفیدک: (mildew)
نموي سفيد رنگ مايسيليم،كونيديا و كونيديافورهاي پتوجن بالاي سطح خارجي انساج نبات ميزبان كه قابل ديد مي باشد.
● لکه: (blotch)
قسمت‌های نسبتاً وسیع ونامنظم تغییر رنگ یافته یا مرده روی اندام‌های نبات
● مومیایی: (mummy)
میوه‌ای که براثر حمله‌ی قارچ پوسیده و سپس سخت و خشک شده باشد.
● سياه قاق: (smut)
امراض ناشی از قارچ‌های رديف Ustilaginales
● پژمردگی: (wilt)
پژمردگي یا ازبین رفتن شادابیت نبات براثر کمبود یا ازدست دادن آب، پژمردگی ممکن است براثر اختلال درانتقال یا جذب آب.
● زردی: (yellows)
اصطلاحی برای توصیف امراض‌ نباتي که نشانه‌ی عمده و شهود آن‌ها زردی است.
● هوازی: (aerobic)
موجود ‌زنده‌ای که برای فعالیت ‌و رشد نیاز به اکسیژن دارد.
● غير‌هوازی: anaerobic))
موجود زنده‌ای که درنبود اکسیژن آزاد، فعالیت و رشد می‌کند.
● غیرزنده: (a biotic)
واژه‌ای برای توصیف امراضي که براثر عوامل غیرزنده بوجود می‌آید.
● آفلاتوکسین:(Aflatoxin)
ماده زهري که قارچ Aspergillus و برخی دیگر از قارچ‌ها تولید می‌کنند و برای انسان و حیوان مضر است.
● باکتری: (bacterium)
موجود زنده‌ی پروکاریوتا و معمولاً يك حجروي با دیوار حجروي مشخص که تکثرآن به روش تقسیم دوگانه انجام می‌شود.
● امراض باکتریایی: (bacteriosis)
هرنوع مصابيت یا امراض که عامل آن باکتری باشد.
● تشخیص: (diagnosis)
شناسایی امراض، اختلال یا عارضه و نیز شناسایی عامل آن‌ها.
● دوره استراحت: (dormancy)
حالت غیرفعال موجودات زنده براثر شرایط
● دوز: (dose)
۱) میزان آفت‌کش درواحد سطح حجم یا وزن
●نبات تله: (decoy crop)
نباتي زراعی که به منظور جلب پتوجن و کاهش نفوس آن کشت می‌شود کاهش جمعیت عامل مرض از طریق حذف نبات تله انجام می‌شود.
● گردپاشی: ‌(dusting)
پاشیدن آفت‌کش‌ها به صورت گرد.
● اپی فایت: (epiphyte)
موجود زنده‌ای که بدون داشتن رابطه‌ای پرازيتی روی سطح نبات به سر می‌برد.
● قارچ: (fungus)
موجود زنده‌ای با هسته‌ی حقیقی که اندام تكثري آن معمولاً به شکل هايفا است و موادغذایی خود را ازطریق جذب گرفته و تولیدمثل آن با تشکیل اسپورهاي جنسی، غیرجنسی یا هردو است.
● زیستگاه: (habitat )
محل طبیعی زندگی موجود زنده
● دامنه‌ی میزبانی: (host range)
مجموعه‌ی میزبانان یک عامل مرض که به طورطبیعی شناخته شده و یا به طورآزمایشی تعیین شده باشد.
● هايفا: (hypha )
رشته‌ای لوله‌ای شکل که واحد ساختمانی اغلب قارچ‌ها است.
● مایسيلیم: (mycelium )
توده هايفاي (hyphae) قارچ‌ها
● قارچ‌شناسی: (mycology)
علم مطالعه قارچ‌ها
● مایکوپلاسما: (mycoplasma)
موجودات شبیه باکتری ولی بدون دیوار حجروي
● نيماتود: (nematode)
حيوانات كوچك و معمولا مايكروسكوپيك كه به قسم سپروفيت در آب و خاك و به قسم پرازيت در نباتات و حيوانات زندگي مي نمايند.  
● نيماتودشناسی: (nematology)
علم مطالعه‌ی نيماتود
● اسكلروشيم: (sclerotium)
كتله سخت، فشرده و مقاوم دربرابر شرایط نامساعد محیطي که می‌تواند زمانی طولانی به حالت غیرفعال و ركود باقی بماند و پس از مساعد شدن شرایط جوانه زند.
● تنش: (stress)
اثر نامساعد محیط خارج بالاي نبات
● استایلت: (stylet)
قطعات دهان دراز، باریک و ميان خالی برخی حشرات و نيماتودها برای سوراخ کردن انساج میزبان و کشیدن مواد غذایی ازآن.
● همزیستی: (symbiosis)
زندگی دوموجود زنده غیرمشابه باهم به نحوی که این نوع زندگی برای هر دومفید باشد.
● تحمل: (tolerance)
نوعي عكس العمل درمقابل عامل مرض که درآن نبات مصاب می‌شود ولی خسارت چندانی نمی‌بیند یا نشانه‌های شدیدی درآن به وجود نمی‌آید. که درواقع تحمل نوعی پذیرندگی است.
● ویروس‌شناسی:‌(virology)
علم مطالعه‌ی ویروس‌ها
● (virulence)
شدت مرض زايي مرض
● ماده زهري: (toxin)
۱) ترکیباتی که به‌وسیله‌ی عامل مرض تولید و موجب بروز تمام و یا قسمتی از نشانه‌های امراض در نبات می‌شود.
۲) هرگونه ترکیبی که ازموجودی تولید می‌شود و برای برخی موجودات دیگر زیان‌آور است.

منبع:

سایت رویان

امراض نباتي – استاد محمد اكبر پوپل

 برگردان به دري : مجله زراعتی افغانستان